Тэр жилийнхээ наадмын бөхийн өнгийг илтгэн харуулдаг гэх цагаан сарын барилдаан болоод удаагүй байна. Луу жилд дуулиан дэгдээсэн улсын арслан Х.Мөнхбаатар нарын допингийн асуудал эцэстээ бөхийн холбооноос чимгээ хураалгахаар болж ерөнхийлөгчид мэдүүлэхээр болсон. Монгол бөхийн ариун дагшин уламжлал, шударга чинхүү сэтгэл бөхийн найраа, мөнгө төгрөгнөөс угшилтайгаар сүйдэж буй энэ цаг үед үндэсний бөхийн нэр хүнд муудаж, үзэгчдийн тоо ч цөөрсөөр байгаа. Хэдийгээр цагаан сарын барилдаан үзэгчдийг уулга алдуулсан олон сайхан барилдаанаар дүүрэн байсан, өмнөх жилүүдийн барилдааныг бодвол онцлогтой хэдий ч бас л үндэсний бөхийн өмнө тулгараад буй олон асуудлууд харагдсаныг дор дурдая. Онцлогийн хувьд улсын цолгүй залуу бөхчүүд аварга, арслан, заануудыг бөхийн өргөөгөөр дүүрэн онхолдуулдаг үзэгчдэд танил болсон барилдаан харагдсангүй. Харин тэртээ хэдэн жилийн өмнөхийг санагдуулам аварга, арслангууд нь шөвгөрч эрэмбээ харуулсан нь бахархам сайхан байлаа. Гэхдээ залуучууд муу барилдсан гэсэнгүй. Аварга, арслангууд маань харин дэвжээгээ эзэгнэнхэн байх ёстой шөвөгтөө үлдэж, үүргээ илүүтэй ухамсарлаж сайн барилдсан гэж хэлэхэд зохих биз. Асуудлын хувьд өнөөх л хөлийн цэцийн асуудал. Өрсөлдөгч бөхчүүдийн барилдааныг үнэн зөвөөр шийдэж чаддаггүй бөхийн төрөл гэвэл одоохондоо манай үндэсний бөхийг л хэлж болно. Япончууд сумогоо хэдэн талаас нь баттай дүрс бичлэг үндэслэн шүүж үзээд хэн давж, хэн шороодсоныг шийддэг. Энд тэгтлээ их өндөр технологийн шийдэл ашиглаад дэндсэн юм үгүй. Харин манай үндэсний бөхөд нэг нь нөгөөгийнхөө өлмий дээр гишгэж гуд татан унагасан эсэхийг шийдчих арга ухаан олддоггүй бололтой. Үеэ өнгөрөөж, насаа элээсэн хөлийн цэцүүд барилдааны талбарын нөгөө өнцөгт болж буй үйл явдлыг харах нь байтугай урдах цаасаа ч шилгүйгээр үзэхгүй. Тэгээд л маргаантай барилдааны хариуг маргаантай гаргана. Ч.Санжаадамба зааныг цагаан сарын өмнө болсон заалны барилдаанууд өнгөтэй сайн барилдаж үзүүрлэж, түрүүлж байсныг бөх сонирхогчид мэднэ. Тэгвэл цагаан сарын барилдаанд ч дээгүүр барилдах нь тодорхой байсан түүнийг дээр дурдсан маргаантай хариу гаргагчдаас болж дөрвийн даваанаас хасагдсанд олон хүн харамссан бизээ. Шартай, аагтай залуу заан ч хөлийн цэцийн дахин барилдуулах шийдийг хүлээн зөвшөөрөлгүй тахимаа өгч орхисон. Бөхийн өргөөг шуугиулсан энэ барилдаанд хоёр бөхийн хэн ч буруугүй. Өлмий дээрээ гишгүүлж унасан бөхөд ч бурууг өгөх аргагүй, гишгээгүй хэрнээ давааг нь өгөөгүйд гомдолтой заан ч буруугүй юм. Ер нь цаашилбал хөлийн цэцүүд ч буруугүй. Нас өндөр болсон тэд бүх барилдааныг зэрэг хараад камернаас хурц хараагаар хянана ч гэж юу байхав. Бөхийн найраа, допингийн хэрүүлд хутгалдаж гүйцсэн, урдах шинэчлэлийн ажлаа хийж чадахаа байсан бөхийн холбоо л буруутай. Бөхчүүд ч холбооныхоо балгаар олны зэмлэлийг их хүртэж байна. Хор найруулж, цолны төлөө, давааны төлөө тэд шударга өрсөлдөөн, шуугиулсан барилдаан хүлээх хөөрхий үзэгчдээ хуурсаар л. Хөөрхий гэсний учир ч тодорхой. Үндэсний бөхийн үзэгчид бид ямар америкийн бооцоот нохой зодооны үзэгчид биш дээ. Зарим хүмүүс наадмын дараа энэ жилийн наадам ч овоо найраа, хөөрөөний хэрүүл багатай боллоо гэлцэх. Тэр нь угтаа найраа улам далд хэлбэртээ шилжсэний дохио л доо. Үндэсний бөхийн дүрмүүдийг өөрчилж, маргаантай барилдаануудыг шийдэх асуудлаа үндсээр нь цэгцлэхгүй бол бөхөөр хичээллэж барилдаж буй залуусын тоо өсөж, чанар чансаа нь ч үүнийгээ дагаад нэмэгдэж байгаа хэдий ч алсуураа дээрх асуудлууд үндэсний бөхийг мөхөл рүү хөтлөх аюултай. Н.Өрнө