МАН-ын Бага хурлын VI хуралдаан УИХ-ын анхдугаар чуулганы адил анхаарал татав. Гурван жилийн өмнөх намын XXV их хурлаараа хувьсгалт гэдэг үгийг нэрнээсээ авч хаях процесс араасаа багагүй шүүмжлэл дагуулсан юм. Тэгэхэд намын генсек У.Хүрэлсүх, нам нэрээ солиод сонгуульд ялагдвал би хар толгойгоороо хариуцлага хүлээнэ хэмээн хатуу мэдэгдсэн билээ. Намын дарга С.Батболдоос эхлээд энэ байр суурийг дотроо үг дуугүй дэмжиж, С.Баярын дараах шинэ удирдлагын өнгөнд тус намын шинэчлэл иймэрхүү маягаар өрнөсөн. Харин 1996 оны парламентын сонгуулийн их ялагдлаас хойш энэ намын толгой болж явсан Н.Энхбаяр тэс хөндлөн зогссон ч олонхийн санаа бодлыг сөрж дийлээгүй. Угаасаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өвдөг шороодсон түүний С.Баяр тэргүүтэнд өс зангидсан атгаг санаа нь арилаагүй байхад МАХН МАН болсон нь дайран дээр давс нэмэв. Ингээд МАН дотор салан тусгаарлах үзэл газар авсан юм. Түүнийг УИХ дотроос эрхэм гишүүн асан Ц.Шинэбаяр  ирлэж, доктор С.Молор-Эрдэнэ тархийг нь цэнэглэж байлаа. Туурга тусгаарлах үзэл газрын хөрсийг нэгэнт нэвтлэн ил гарвал 90 хоногийн дотор 20 метр ургадаг хулс шиг өндрөө авч, МАХН байгуулагдсаныг зарлах хэмжээнд өсч өндийв. Хэрэг бишидсэнийг гадарласан МАН-ынхан МАХН нэрийн товчлолыг есөн шидээр бүтгүүлсэн ч Улсын дээд шүүх дээр нэгэнтээ бүдрээд сонгуулийн уур амьсгал хэдийнэ орох үес Монголын улс төрийн намуудын жагсаалтад багтсан. Нэр нэгтийн цол цоорхой гэгчээр МАН, МАХН хоёрыг нийгмийн зарим масс ялгаж салгахаа болив. Энэ ялгааг Н.Энхбаярын оймстой хөлийг гозолзуулан байж шоронд хорьсон сонгуулийн өмнөх дөрөвдүгээр сараас л сайтар ойлгож, хөдөөнийхөн хөөрхий Н.Энхбаяр, МАХН руу хошуурсан нь нууц биш. Өнгөц харахад нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохолсон энэ ажиллагаанаас МАХН хожсоныг өнөөдөр бэлээхэн харж байна. 2008 онд УИХ-д хамгийн олон суудал авч байсан МАН өдгөө сөрөг хүчин болов. АН-ын эмхлэн байгуулах хамтарсан Засгийн газарт МАХН, МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл, ИЗНН багтах нь нэгэнт тодорхой болж МАН бие даагчдаас илүүтэй шоовдорлогдож байна. Энэ цаг үед МАН-ын удирдлага хэлсэн амандаа хүрэх нь улс төрийн хэм хэмжээний хүрээнд ч, хувь хүний ёс зүйн хувьд ч гарцаагүй болсон учраас МАН-ын Бага хурал хуралдахаас өөр аргагүй болсон юм. Гэсэн ч өмнөх сонгуулийн ялагдлын тооцоогоо бодоогүй өнгөрсөн ёс бус  сургамж МАН-д бий. Тэр үед намын дарга С.Баяр тэргүүтэнд маш том ашиг сонирхол байсан нь хожим ойлгомжтой болсон. Юу гэвэл, Оюутолгойн гэрээг ямар ч аргаар хамаагүй байгуулах. Үүнийг стандарт бус засгийн дээвэр дор овжноор хэрэгжүүлсэн. Тэрхүү гэрээний өрмийг нь С.Баяр хэдийнэ хуулаад хилийн чанадад одсон болохоор МАН-ын нуруун дээр амлалтын сая төгрөг, Тавантолгойн хувьцааны нэхэл үеийн үед үлдэх болно. Иймээс С.Батболд, У.Хүрэлсүх хоёр тахимаа яаран өгөв. Амлалтын өрөнд баригдсан МАН-ын өмнөөс нүүрээ ширлүүлж үлдсэнээс ямар ч тойрогт нэхэл дагалгүй, намынхаа нэрээр УИХ-д чимээгүйхэн залрах нь эрхэм гишүүний халдашгүй байдлын манцуйд өлгийдүүлээд бүр ч аятайхан. Ял асуулгаж огцорсон мэтээр ялаас мултарч дугхийх цаг. Буцах эхнэрт үнээ тугал нийлэх хамаагүй болохоор орон нутгийн сонгууль бүр ч падгүй. МАН-ын даргад 89 хувийн саналаар сонгогдсон Ө.Энхтүвшин, ерөнхий нарийн бичгийн даргын сонгуульд үзүүрт үлдээд түрүүлсэн Г.Занданшатар хоёрт энэ нь ялалтын цуурай мэт авч ял үүрэх хоногийн тоо нь эхэлж байна. Ер нь түүх сөхвөл хуучин Ху намын угшлын эрхмүүдэд нэг муухай гэм бий. Анх МАХН-ын нэрээр Монгол Улсын ууган Ерөнхийлөгч болсон П.Очирбат хожим унасан морио юүлээд АН-аас нэр дэвшиж хоёронтоо заларсан. Удаах Ерөнхийлөгч Н.Багабанди ч удалгүй намтайгаа тар түр хийх болсон. Н.Энхбаяр бол бүр өс зангидсан. С.Баяр бол гэрээ засаад биеэ эмчлүүлээд алга болсон. Намын жирийн гишүүд бол юу ч биш, сонгуулийн үед татсан тамхины иш л гэсэн үг. Яахав Ө.Энхтүвшин 96 оны их ялагдлын дараа Н.Энхбаяртай хамт намынхаа нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, цөвүүн цагийн зовлон туулсан болохоор тэрхүү туршлага нь одоо харин аминд орох байх. Гэхдээ ойрын нөхдөөс илүү холын дайснаасаа суралц. Энэ намын лидерүүдэд хувийн ашиг сонирхол нь ямагт намынхаас дээгүүр явсан муу зуршлыг хал. С.Зориг агсны “Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг...” гэсэн ашиг сонирхлуудыг эрэмбэлсэн үгийг ханандаа хад. Түүнийг хараад улстөржиж дургүйлхсэн этгээдийн цаад тарыг тань. Соцдек Л.Бямбажаргал надад нэгэн сонин юм ярьсан юм. Юу гэвэл, Тусгаар тогтнолын одонгоор ардчиллын анхны партизануудыг шагнах үед 90 онд өөрийгөө тэгж ингэж явсан гэж ярьсан баахан хүн тасрахаа байж. Тэгэхэд мань эр Ардчилсан социалист хөдөлгөөний анхны 50-иад хүний цээж зургийг доош нь харуулж ширээн дээрээ тавьчихаад таван ширхгийг сугалуулж, нэрийг нь хэл гэдэг байж. Тэгээд гурвыг нь таньсан бол партизан байж болох талтай. Гэтэл ихэнх нь энэхүү шалгалтад унасан гэдэг. Иймээс саймширч тал зассан болгонд итгэхэд бэрх. Ийн нуршсан минь тэртэй тэргүй бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр намтар түүх нь цацагдсан Ө.Энхтүвшингийн намтраас нурших минь илүүц биз. Харин Г.Занданшатарын тухайд бол аав нь атрын хоёр дахь аяны үеийн Чандаганы сангийн аж ахуйг удирдаж байсан хөдөлмөрийн баатар Ж.Гомбожав гуай. Аавынх нь нэр нөлөө намын гал тогоонд орж ирэхэд яах аргагүй нөлөөлсөн. У.Хүрэлсүхийн АСЗХ-ноос хөлд, хэлд орсон. 2004-2008 оны УИХ-д байхдаа Улсын ерөнхий прокуророос У.Хүрэлсүх, Т.Бадамжунай хоёрын хамт эрхэм гишүүний эрхийг нь түдгэлзүүлэх эсэхийн даваан дээр байх үеэс экс генсектэй амь нэгтэй болсон гэдэг. Одоо орыг нь залгамжлахаар болсон нь цаанаа учиртай. Ийнхүү МАН-ын Бага хурал С.Батболд, У.Хүрэлсүх хоёрыг чөлөөлж, Ө.Энхтүвшин, Г.Занданшатар хоёрыг чөдөрлөснөөрөө онцлог болов. Шинэ удирдлагын өнгөнд МАН, МАХН хоёр ойртон нягтрах нигууртай байж мэднэ. Х.Аянга