Татварын дарамтыг бууруулах шинэ зохицуулалтууд 2027 оноос хэрэгжиж эхэлнэ. Гэвч хуулийн бодит үр дүн зөвхөн татварын хувь хэмжээг бууруулснаар бус, хэрэгжилтийн чанар, төрийн байгууллагын хариуцлага, бизнесийн орчинд гарах өөрчлөлтөөр хэмжигдэнэ.

Монголын эдийн засгийн хамгийн эмзэг цэгүүдийн нэг нь бизнес эрхлэгчдийн мөнгөн урсгал, иргэдийн бодит орлого, татвар төлөгч ба төрийн байгууллагын хоорондын итгэлцэл юм. Ажил хөдөлмөр эрхэлж, жижиг бизнес эхлүүлж, бараа бүтээгдэхүүн импортлон борлуулж буй иргэдийн хувьд татварын үүргээ биелүүлэх нь эдийн засгийн харилцааны зайлшгүй хэсэг боловч татварын тогтолцоо өөрөө бизнесийн үйл ажиллагааг боомилдог дарамт болж хувирах ёсгүй. Энэ хүрээнд Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны зургаадугаар сарын 26-нд Татварын ерөнхий хууль, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хууль болон Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулиудыг баталсан. Эдгээр өөрчлөлтийн үндсэн хэсэг 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхлэхээр хуульчилсан. Засгийн газар уг шинэчлэлийг хувийн хэвшлийг дэмжих, иргэдийн татварын ачааллыг бууруулах, эдийн засгийн идэвхжлийг нэмэгдүүлэх бодлогын хүрээнд танилцуулсан юм.

Татварын өртэй бизнесийг бүхэлд нь боомилохгүй байх шинэ зарчим

Татварын өртэй аж ахуйн нэгжийн дансанд хязгаарлалт тавих нь татварын орлого төвлөрүүлэх нэг арга байсаар ирсэн. Гэвч дансны хөдөлгөөн бүхэлдээ зогсох нь зөвхөн тухайн компанийн удирдлагад бус, ажилчдын цалин, ханган нийлүүлэгчдийн төлбөр, түрээс, зээлийн эргэн төлөлт зэрэг бизнесийн өдөр тутмын харилцаанд шууд нөлөөлдөг. Нэг компанийн мөнгөн урсгал тасалдахад түүнтэй хамтран ажилладаг бусад байгууллагын орлого ч тасалдах тохиолдол бишгүй байв. Ийм нөхцөлд татварын өр барагдуулах ажиллагаа нь төрд авах ёстой орлогыг төвлөрүүлэхийн зэрэгцээ тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг бүрэн зогсоохгүй байх зохистой тэнцвэрийг хангах шаардлагатай. Шинэ зохицуулалтаар татварын өрийг барагдуулсны дараа банкны дансанд ирээдүйд орж ирэх мөнгөн хөрөнгөөс үл маргах журмаар гаргуулах татварын өрийн хэмжээ тухайн орлогын 70 хувиас хэтрэхгүй байхаар заажээ. Өөрөөр хэлбэл, тухайн орлогын 30 хувийг дансанд үлдээх эрх зүйн зохицуулалт бий болж байна. Мөн татварын хяналт шалгалтын томилолт гарснаас шийдвэр гарах хүртэл хугацаанд төлөөгүй татварт алданги тооцохгүй, алдангийн нийт дүнг хугацаандаа төлөөгүй татварын үнийн дүнгийн 50 хувиас хэтрүүлэхгүй байхаар хуульчилжээ. Түүнчлэн татварын маргаан таслах зөвлөл, шүүхээр хянан шийдвэрлэгдэж буй нөхөн ногдуулалтын акттай холбоотой алданги, торгуулийг маргаан эцэслэн шийдвэрлэх хүртэл нэхэмжлэхгүй байх зохицуулалт батлагдсан байна. Эдгээр заалт нь татвар төлөгчийн эрх ашгийг хамгаалах, маргаан шийдвэрлэх ажиллагааны хугацаанд санхүүгийн дарамтыг хязгаарлах ач холбогдолтой. Гэхдээ үүнийг татварын өрийг төлөхөөс чөлөөлсөн, эсвэл татварын байгууллага ямар ч тохиолдолд дансанд хязгаарлалт тавих боломжгүй болсон гэж ойлгож болохгүй. Өрийн барагдуулалт, татварын хууль зөрчсөн эсэх, татварын маргааныг шийдвэрлэх ажиллагаа тус тусын хуульд заасан журмаар үргэлжилнэ. Эндээс харахад төрийн зорилго зөвхөн өр барагдуулах бус, татвар төлөгчийг эдийн засгийн эргэлтэд үлдээхэд чиглэх ёстой. Учир нь үйл ажиллагаа нь хэвийн үргэлжилж буй компани татвараа төлөх, ажлын байр хадгалах, улсын төсөвт тогтмол орлого төвлөрүүлэх боломжтой хэвээр байна.

Импортлогчдын мөнгөн урсгалд гарах өөрчлөлт

Бараа бүтээгдэхүүн импортолдог аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд гаалийн бүрдүүлэлтийн үеийн татварын төлбөр нь эргэлтийн хөрөнгийн томоохон хэрэгцээ үүсгэдэг. Бараагаа хилээр оруулж ирэх үед татвараа төлсөн ч тухайн бараа агуулахад хадгалагдах, борлуулалт удаашрах, худалдан авагч төлбөрөө хожуу хийх тохиолдол бий. Ингэснээр борлуулалт хийгдээгүй байхад мөнгөн хөрөнгийн ихээхэн хэсэг татварын төлбөрт түгжигддэг. Шинэ зохицуулалтаар хууль тогтоомжийг сайн мөрддөг татвар төлөгчдөд НӨАТ төлөх хугацааг хойшлуулах боломж олгожээ. НӨАТ-ын тухай хуулийн 16¹ дүгээр зүйлд зааснаар шаардлага хангасан татвар төлөгч хүсэлт гаргавал татвар төлөх хугацааг эхний удаа нэг сар хүртэл, зохих нөхцөлийг хангасан дараагийн хүсэлтээр хоёр сар хүртэл хугацаагаар хойшлуулах боломжтой. Импортын бараанд ч мөн адил хуульд заасан нөхцөл, хязгаарын хүрээнд энэ зохицуулалт үйлчилнэ. Энэ нь гаалийн болон татварын үүргээ тогтмол биелүүлдэг бизнесүүдэд эргэлтийн хөрөнгөө илүү уян хатан удирдах боломж олгоно. Гэвч бүх импортлогч НӨАТ-аа бараагаа борлуулсны дараа автоматаар төлдөг болно гэсэн үг биш. Хугацаа хойшлуулахад хуульд заасан шаардлага, татвар төлөгчийн хууль даган мөрдөлтийн түвшин, хүсэлт гаргах болон зөвшөөрөл авах журам хамаарна. Тиймээс бизнес эрхлэгчид энэ өөрчлөлтийг татвараа төлөхгүй байх боломж гэж бус, санхүүгийн урсгалаа зөв төлөвлөх шинэ нөхцөл гэж харах шаардлагатай.

НӨАТ төлөгчийн босго 400 сая төгрөг болж нэмэгдэнэ

Шинэчлэлийн анхаарал татах өөр нэг өөрчлөлт бол НӨАТ суутган төлөгчөөр бүртгүүлэх борлуулалтын босгыг 50 сая төгрөгөөс 400 сая төгрөг болгон нэмэгдүүлсэн явдал юм. Энэ зохицуулалт 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжинэ. Өмнөх босго нь жижиг бизнесүүдэд харьцангуй эрт НӨАТ-ын бүртгэлд хамрагдах шаардлага үүсгэж, тайлан гаргах, баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэл хөтлөх нэмэлт ачаалал бий болгодог байв. Босгыг нэмэгдүүлснээр жилийн борлуулалтын орлого харьцангуй бага аж ахуйн нэгжүүдийн татварын бүртгэл, тайлагналын зардал буурах боломжтой. Энэ нь ялангуяа жижиглэн худалдаа, үйлчилгээ, гэр бүлийн бизнес, шинээр үйл ажиллагаа эхлүүлж буй аж ахуйн нэгжүүдэд ач холбогдолтой. Гэхдээ НӨАТ-ын босго нь бизнесийн ашигт ажиллагааг хэмждэггүй. Борлуулалтын орлого өндөр байсан ч зардал ихтэйгээс ашиг багатай бизнес байж болно. Эсрэгээрээ борлуулалтын хэмжээ харьцангуй бага боловч ашиг өндөртэй үйл ажиллагаа ч бий. Иймээс босгыг нэмэгдүүлсэн нь бүх жижиг бизнесийн татварын ачааллыг ижил хэмжээгээр бууруулна гэсэн үг биш. Мөн НӨАТ суутган төлөгчөөр бүртгүүлэхгүй байх боломжийг татварын бусад бүх үүргээс чөлөөлөгдөхтэй адилтгаж болохгүй. Нөгөө талаас, босго нэмэгдэхийн хэрээр НӨАТ-ын бүртгэлд хамрагдаагүй бизнесүүдээс бараа, үйлчилгээ худалдан авдаг байгууллагуудын орцын НӨАТ хасалт, үнийн өрсөлдөөнд үзүүлэх нөлөөг бодлогын түвшинд анхаарах шаардлагатай. Татварын нэг талын ачааллыг бууруулахдаа нийлүүлэлтийн сүлжээний бусад оролцогчид үүсэх нөлөөг мөн тооцох нь зүйтэй.

Хувиараа бизнес эрхлэгчдэд татварын шинэ боломж нээгдэнэ

Хувь хүний орлогын албан татварын шинэчлэлд үйл ажиллагааны орлого олдог иргэдийн татварын горимыг хялбаршуулах зохицуулалт багтжээ. Татварын жилийн баталгаажсан тайлангаар нэг тэрбум төгрөг хүртэлх татвар ногдох орлоготой хувь хүн хүсэлт гаргасны үндсэн дээр үйл ажиллагааны орлогын нийт дүнгээр татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлуулах боломжтой болсон байна. Энэ нь орлогоо тайлагнадаг жижиг бизнес эрхлэгч, үйлчилгээ үзүүлэгч, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдэд татварын горимоо сонгох боломжийг өргөжүүлэх ач холбогдолтой. Гэхдээ нэг тэрбум төгрөгийн босгыг бүх төрлийн бизнесийн орлогоос автоматаар нэг хувийн татвар авна гэсэн утгаар тайлбарлаж болохгүй. Татварын хувь хэмжээ нь орлогын төрөл, сонгосон горим болон хуульд заасан хэрэгжих хугацаанаас хамаарна. Хувь хүний орлогын албан татварын шинэ шатлалын дагуу 2027 онд ердийн горимд хамаарах татвар ногдуулах жилийн орлогын эхний 9.504 сая төгрөгт тэг хувь ногдуулна. Харин үйл ажиллагааны орлогын холбогдох төрөлд 2028 оноос хэрэгжих нэг хувийн шатлал нь жилийн 9.504 сая төгрөгөөс дээш, 24 сая төгрөг хүртэлх татвар ногдуулах орлогод хамаарна. Эдгээр нь орлогын төрөл, татварын суурь болон хэрэгжих хугацааны хувьд ялгаатай зохицуулалт юм. Иймээс хувиараа бизнес эрхлэгчид зөвхөн “нэг хувь” гэсэн мэдээлэлд тулгуурлах бус, өөрийн орлогын ангилал, татварын суурь, тайлагналын нөхцөлөө нягтлан шалгах хэрэгтэй.

Хувь хүний орлогын албан татварын шинэчлэл нь зөвхөн бизнес эрхлэгчдэд бус, хөдөлмөр эрхэлж буй иргэдэд ч хамаарна. Хуулиар 2027 онд татвар ногдуулах жилийн орлогын эхний 9.504 сая төгрөгт тэг хувь ногдуулах зохицуулалт батлагдсан. Энэ нь сарын дундаж орлогоор ойролцоогоор 792 мянган төгрөгтэй тэнцэх хэмжээ юм. Харин үйл ажиллагааны холбогдох орлогын хувьд 2028 оноос эхлэх нэг хувийн шатлал өөрийн гэсэн орлогын хүрээтэй. Иймээс “хоёр сая төгрөг хүртэлх бүх орлогод 2027 оноос нэг хувийн татвар ногдоно” гэж ойлгох нь буруу. Хуулийн хэрэгжих хугацаа болон татвар ногдуулах орлогын ангиллыг ялгаж ойлгох шаардлагатай. Энэ шинэчлэлийн гол зорилго нь бага орлоготой иргэдийн татварын дарамтыг бууруулж, өөртөө үлдэх орлогыг нэмэгдүүлэх явдал. Гэхдээ татварын хөнгөлөлтийн бодит үр дүнг зөвхөн татварын хувь хэмжээгээр бус, инфляц, өрхийн хэрэглээний зардал, цалин хөлсний өсөлттэй хамтатган үнэлэх ёстой. Татварын хөнгөлөлтөөр иргэдийн гар дээр үлдэх мөнгө нэмэгдсэн ч өргөн хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнэ өссөөр байвал худалдан авах чадварын өсөлт хязгаарлагдана. Иймээс татварын бодлого нь үнийн тогтвортой байдал, хөдөлмөрийн бүтээмж, ажлын байрны чанар, бодит орлогын өсөлтийг дэмжих бусад арга хэмжээтэй уялдах учиртай.

Анхны орон сууцаа борлуулахад татварын хөнгөлөлт эдэлнэ

Орон сууцны зах зээлтэй холбоотой татварын шинэчлэл ч иргэдийн анхаарлыг татаж байна. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд оруулсан өөрчлөлтөөр Монгол Улсын иргэний анх удаа өмчилж, амьдран суусан орон сууцаа борлуулж олсон орлогыг албан татвараас чөлөөлөх зохицуулалт батлагджээ. Хуулийн заалтад улсын аялал жуулчлалын бүс болон улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн бүсэд баригдсан орон сууцтай холбоотой хасалт мөн туссан байна. Энэ өөрчлөлт нь амьдрах орчноо сайжруулахын тулд орон сууцаа сольж буй өрхүүдийн татварын дарамтыг бууруулах, иргэдийн орон сууцны шилжилт хөдөлгөөнийг дэмжих боломжтой. Тухайлбал, гэр бүлийн хэрэгцээ өөрчлөгдөх, ажлын байраа даган нүүх, илүү тохиромжтой орон сууц сонгох үед үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсны татварын зардал шийдвэрт нөлөөлдөг. Гэхдээ энэ нь иргэн бүрийн эзэмшиж буй бүх орон сууцыг борлуулахад татваргүй болно гэсэн үг биш. Хуульд заасан анх удаа өмчилж, амьдран суусан орон сууцны шалгуурыг хангаж байгаа эсэхийг тухайн тохиолдолд нягтлах шаардлагатай. Мөн татварын чөлөөлөлт нь орон сууцны нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх, ипотекийн зээлийн хүртээмжийг сайжруулах, барилгын өртгийг бууруулах бодлогыг орлохгүй. Хэрэв орон сууцны нийлүүлэлт хязгаарлагдмал хэвээр байвал татварын хөнгөлөлтийн үр нөлөө бүх өрхөд адил хүрэхгүй байх эрсдэлтэй.

Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд орсон өөрчлөлтүүдийн нэг нь татварын хөнгөлөлтийн хамрах хүрээ, тайлагналын хугацаа, татвар ногдуулах орлогын зохицуулалтыг шинэчлэх явдал юм. Тухайлбал, хуулийн 22 дугаар зүйлд заасан шаардлага хангасан аж ахуйн нэгжийн татварын хөнгөлөлтийн хүрээнд 2.5 тэрбум төгрөгөөс ихгүй татвар ногдуулах орлоготой, хуульд заасан салбарын хязгаарлалтад хамаарахгүй аж ахуйн нэгжийн татварыг 90 хувиар хөнгөлөх зохицуулалт тусгагдсан. Энэ нь бүх аж ахуйн нэгжид автоматаар үйлчлэх ерөнхий чөлөөлөлт биш бөгөөд хуулийн шалгуур, үл хамаарах салбаруудыг харгалзах ёстой. Татварын тайлан, төлөлтийн хугацааг илүү уян хатан болгох өөрчлөлтүүд ч батлагдсан. Энэ нь нягтлан бодох бүртгэл, тайлан гаргах үйл явцыг зөв зохион байгуулах боломж олгохын зэрэгцээ аж ахуйн нэгжүүдэд татварын үүргээ хугацаанд нь биелүүлэх төлөвлөлт хийх шаардлага хэвээр үлдээж байна. Татварын хөнгөлөлт бол бизнесийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх хэрэгсэл болохоос бүтээмж, инновац, зах зээлийн эрэлт, удирдлагын чанарыг орлох зүйл биш. Төр татварын ачааллыг бууруулсан тохиолдолд бизнес эрхлэгчид чөлөөлөгдсөн хөрөнгөө тоног төхөөрөмж, ажилчдын ур чадвар, шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний чанарт чиглүүлэх боломжтой. Гэхдээ ийм үр дүн бодитоор гарах эсэхийг хөнгөлөлт эдэлсэн аж ахуйн нэгжүүдийн хөрөнгө оруулалт, ажлын байр, борлуулалт, бүтээмжийн өөрчлөлтөөр хэмжих шаардлагатай.

Татварын шинэчлэлийн хамгийн том сорилт бол хэрэгжилт

Татварын хуулийг батлах нь шинэчлэлийн эхлэл болохоос эцсийн үр дүн биш. Иргэд, аж ахуйн нэгжүүд шинэ зохицуулалтыг ойлгомжтой мэдээллээр авах, татварын системд алдаа саадгүй тайлагнах, хүсэлтээ цахимаар гаргах, маргаанаа шударгаар шийдвэрлүүлэх боломжтой байх ёстой. Татварын алба, гаалийн байгууллага, банк, нягтлан бодогчид болон бизнес эрхлэгчдийн хоорондын мэдээлэл солилцоо тодорхой, шуурхай байхгүй бол хуулиар бий болгосон хөнгөлөлт цаасан дээр үлдэх эрсдэлтэй. Тухайлбал, НӨАТ төлөх хугацаа хойшлуулах хүсэлтийн шалгуур, шийдвэрлэх хугацаа, татвар төлөгчийн хууль даган мөрдөлтийн үнэлгээний аргачлал ойлгомжтой байх шаардлагатай.

Мөн шинэчлэлийн үр дүнг хэмжих ил тод шалгуур хэрэгтэй. Татварын дарамт бодитоор хэр буурсан, хэдэн аж ахуйн нэгж мөнгөн урсгалын хүндрэлээ багасгасан, хөнгөлөлтөөр хэдий хэмжээний хөрөнгө бизнесийн үйл ажиллагаанд үлдсэн, иргэдийн бодит орлого хэрхэн өөрчлөгдсөн зэрэг үзүүлэлтийг тогтмол тайлагнах нь зүйтэй. Татварын бодлого амжилттай хэрэгжсэн эсэхийг зөвхөн төсөвт төвлөрсөн татварын хэмжээгээр хэмжих боломжгүй. Төсвийн орлого, хувийн хэвшлийн идэвх, хөдөлмөр эрхлэлт, хэрэглээ, хөрөнгө оруулалт, татвар төлөгчдийн сайн дурын даган мөрдөлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

Татвар бууруулах нь зорилго биш, эдийн засгийг тэлэх хэрэгсэл

Татварын шинэчлэл нь төр, бизнес, иргэдийн харилцаанд илүү уян хатан, урьдчилан таамаглах боломжтой орчин бүрдүүлэх зорилготой. Татвар төлөгчийн дансанд орж ирэх мөнгөний тодорхой хэсгийг үлдээх, татварын маргаан шийдвэрлэх хугацаанд алданги, торгуулийн нэхэмжлэлийг хязгаарлах, НӨАТ-ын босгыг нэмэгдүүлэх, бага орлоготой иргэдийн татварын ачааллыг бууруулах зэрэг нь энэ чиглэлийн бодит алхмууд юм. Гэхдээ татвар буурууллаа гээд эдийн засгийн бүх асуудал шийдэгдэхгүй. Бизнесийн санхүүжилтийн өртөг, зээлийн хүртээмж, зах зээлийн өрсөлдөөн, төрийн худалдан авалтын ил тод байдал, авлигын эрсдэл, дэд бүтцийн чанар зэрэг хүчин зүйлс хувийн хэвшлийн өсөлтөд мөн адил нөлөөлдөг. Тиймээс татварын багц хуулийн шинэчлэлийг зөвхөн иргэн, аж ахуйн нэгжид хэдий хэмжээний татварын хөнгөлөлт олгосноор бус, эдийн засгийн ямар боломж бий болгосноор нь үнэлэх нь зүйтэй. Иргэдийн гар дээр үлдсэн орлого амьдралын чанарт нөлөөлж, бизнесийн дансанд үлдсэн мөнгө үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, ажлын байр болон хувирч, төрийн байгууллагад итгэх итгэл нэмэгдэх үед шинэчлэл бодит утгаараа үр дүнгээ өгнө.