- УИХ дахь Ардчилсан намын бүлэг, “Шударга ёс” эвсэлтэй эвсэж Засгийн газар байгуулж байгаа нь хэр оновчтой шийдвэр вэ. Та байр сууриа хэлээч?

-Засгийн газрыг байгуулах гэж байхад олиггүй үг хэллээ гэж  над руу дайрах юм. Би “Шударга ёс” эвсэл нэртэй урвагчдаас  хоёр Засгийн  газрыг хамгаалаад дийлээгүй. Өнгөрөгч 2004 онд Ц.Элбэгдоржийн Засгийн газрыг  манайхантай нийлж М.Энхсайханаар толгойлуулсан урвагчид унагах гэхэд нь би бүтэн зургаан сар хамгаалж хэвтсэн.  Намынхаа нөхдөөс “Та нар  хоёр жилийн гэрээтэй, одоо 2-3 сар дутуу байхад засгийг унагаж яахав”  гээд өөрийн намын нөхдөөсөө гуйж  арга ядаж явахад “Ц.Нямдорж Увсынхаа Д.Дорлигжав, Н.Алтанхуяг нарыг хамгаалж  хөдөлж өгөхгүй байна” гэсэн.

Эцэст нь М.Энхсайхан “Эх орон ардчилал” эвсэл  нэрийн дор хор найруулж Засгийг унагаж байсан юм. Хоёр дахь нь М.Энхболдын засгийг Д.Тэрбишдагва тэргүүтэй  элсний 13  гэгч гарч ирээд унагаж байв. МАН-ын их хурал дээр М.Энхболдыг намын дарга байх үед нь хамгаалж үг хэлж байлаа. Бас л хугацааг нь дуустал ажиллуулчих юмсан гэж байсан санаа.  Тэд засгийг тогтворгүй байлгах сонирхолтой. Уг нь  шинэ засгийг тогтвортой  ажиллаасай гэж хүсч байгаа юм би. Гэтэл одоо Д.Тэрбишдагва гэдэг хүн Шадар сайд болох гээд амиа золиослохоос буцахгүй явна. Өөрийн намын Ерөнхий сайдыг унагаж чаддаг хүн чинь хүний намын Ерөнхий сайдыг унагах бол зүгээр шүднээс  мах авахтай адил. Үүнийг л би хэлж байна. Ч.Улаан бол  өнгөрөгч нэгдүгээр сарын 20-ны өдөр Н.Алтанхуяг нарыг засгаас гарахад Сангийн сайд болно гэж урьдчилж яриа өгсөн хүн.  Гэтэл намаас  Сангийн сайдад нэр дэвшүүлтэл дөрвөн хүний санал авч байлаа. Сайд болж чадаагүйн төлөө намаас урвасан хүн. Одоо УИХ-ын дэд дарга гэдэг суудалд очихын тулд ийм урвалт хийж байгаа юм. Наад урвалтууд чинь буцаад Монголын төрийг сульдуулж, урвах гэдэг үзэгдлийг хойч үедээ өвлүүлж үлдээх гэсэн санаа. Наад урвагчид  чинь бүгд сайд, дарга болно.

-Албан тушаал наймаалцаж байна гэж хэлэх гээд байна уу?

-Захаасаа болж байгаа биз дээ. Төсвийн байнгын хороо, Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга боллоо.  “Шударга ёс” эвсэл улс төрийн  хэлмэгдүүлэлт явуулбал засагт хамтрах хэлэлцээрээс гарна гэсэн тогтоолоо УИХ-ын гишүүн З.Баянсэлэнгэ  нар  хэвлэлийн хурлын үеэр мэдэгдсэний дараа Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл шинжлэх ухааны байнгын хорооны албан тушаалд очиж байгаа юм. Гэтэл мэдэгдлээсээ хойш 4-5 хоногийн дараа  “Бид нэг хүний асуудлыг сонирхохгүй. Сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэхэд засгийн бүрэлдэхүүнд орно” хэмээн сайд болно гэж гүйсээр байна шүү дээ тэд.  Би үнэн үг  хэлснийхээ төлөө боорлуулдаг нь миний амьдралын хэв маяг болсон. Энэ төрд тулгамдсан  үед үг хэлдэг хэдэн хүн байсан юм. Үхээд дууссан. Тухайлбал, С.Зориг. Үг хэлнэ. Ганцаардахдаа Ардчилсан намаас өрх тусгаарлаж нам байгуулж байлаа.  Талийгаач О.Дашбалбар руу амьд байхад нь яаж дайрч байлаа. Мартаагүй биз. М.Зэнээ амьд байхдаа үг хэлдэг байхад  захиалгат хэвлэлээр хэрхэн давшилдаг байсан бэ...

Би 10 жил албан тушаалд  хүлэгдлээ.  Ийм албан тушаалд  байхаар хэлэх гэснээ хагасладаг юм. Одоо би сөрөг  хүчний байр сууринд шилжсэн учраас сэтгэлийн мухарт үлдсэн үгээ хэлнэ. Наадуул чинь ямар ч хамаагүй үнээр сайд болох  зорилготой. Ялангуяа энэ урвагчид хэзээ ч Монголын төрийг өөдтэй  байлгаагүй. Атга элсэн чихрийн төлөө сайдын суудлын төлөө хувийн бизнесээ өргөжүүлэхийн төлөө, далдуур баяжихын төлөө урваж ирсэн. Монголын сүүлийн 22 жилийн төрийн түүхэн дэх урвалт бүгд хувийн ашиг сонирхол. Энэхүү урвалтууд хоёр намыг сульдуулж байна шүү дээ. АН, МАН-ыг төрийн хоёр багана гэж би ойлгодог.  Урвагчид  энэ хоёр намаас гарсан. Нам дотроо албан тушаал авах гээд явуургүй болохоор урваж харьд очиж дараагийн талхнаас зуурдаг заваан улс төр хийдэг гэм биш зан болж хувирч байгаа юм. Та нар бодоод үз. Ардчилсан намыг газрын хөрстэй тэгшлэх хэрэгтэй гэдэг үгийг би биш Ч.Улаан саяхан хэлж байсан. Одоо ямар нүүрээрээ АН-тай нийлээд УИХ-ын дэд дарга болоод явж байна вэ. Сонин байгаа биз дээ. Монголын төрд албан тушаалын төлөө урваж шарваж нөхдөө худалддаг, намаа худалддаг энэ цадиггүй явдалтай би тууштай тэмцэнэ цаашид. Хоёр гурван сонинд захиалгаар ярилцага өгч миний амыг хаана гэвэл чадахгүй. Яагаад гэвэл Монгол төрийг хамгийн их сорьж сульдуулж байгаа асуудал энэ урвалт. 2005 онд АН-ыг аврах хөдөлгөөн гэж байгуулагдан цэнхэр туузтай  М.Энхсайханаар толгойлуулсан хүмүүс “Эх орон ардчилал” эвслийг тарааж Үндэсний шинэ намыг байгуулсан. Энэ намын бүрэлдэхүүнд орсон хүмүүс шадар сайд, Батлан хамгаалахын сайд, зарим нь Гаалийн газрын дэд дарга болж байв. 2007 онд засгийг түлхэж унагасан хэсэг нь дараагийн албан тушаалд очих сонирхлоор бас энэ ажлаа хийсэн. Тэгээд хүсч байсан албанд нь тавиагүй учраас 2007 оноос хойш Д.Тэрбишдагва бүтэн таван жил Ардын намыг самарлаа шүү дээ.  С.Баярын Засгийн газарт сайд болж чадаагүйдээ хорсч сонгуулийн өмнө урваад Шадар сайд руу зүтгэж байгаа. Монголын улстөрчийн ханш энэ. Тэдэнд Монголын улс төрөөс урвах, намаа солих бол юу ч биш. Энэ нөхдийн төлөө саналаа өгсөн сонгогчдыг худалдах бол юу ч биш.  Монголын төрийг ингэж  авч явбал парламент утга учраа алдана. Яахаараа энэ урвагчид Монгол төрийн толгойд гарч зайдалж  байдаг юм. Би албан тушаалд удсан минь үнэн. Гэхдээ хэзээ ч МАН-ыг цөөнх байхад албан тушаалд очиж байгаагүй. Тэнцсэн юм уу, хавьгүй олон суудал авсан тохиолдолд намын дарга нар дуудаад ”Энэ албыг хариуц” гэхээр нь  тэрийг нь хийж ирсэн. Би гуйж албан тушаал авч байгаагүй. Тал талаас дайрч намайг чимээгүй болгоно гэвэл огт чадахгүй. Дэлхий 76 хүнээр дуусахгүй. Ядуу ч гэсэн цаана нь ард түмэн байна. Өнөөдөр биш юм гэхэд маргааш үнэлгээ тавина тэд.   Та нар бод. Өөрийн намын Ерөнхий сайдаа түлхэж унагаж чадсан хүн. М.Алтанхуягийг бол унтаж босоход нь л унагана шүү дээ.

-АН- дангаараа засаг байгуулах боломж бий юу хуулиараа?

-Ямар ч тохиодолд АН засгийг дангаараа байгуулах бололцоо хуулиараа бий. Энэ дотроосоо баахан сайд тавина гээд хүн бүр сайд болно гээд Н.Алтанхуягийг барьж идэх гээд байгаа юм билээ. Үнэн шүү.  Ардчилсан нам МАН-тай эвээ олоод засгаа байгуулах эрх нь нээлттэй. АН “Бид засгаа байгуулья. Та нар сөрөг хүчин хяналтаа тавь” гэж болох байсан. МАН заавал Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд орох албагүй.  Бид засагт орохгүй АН-ын зүгээс зөв бодлого явуулбал дэмжинэ гэсэн хувилбар бий.  Олон суудал авсан нам дангаараа засаг байгуулахгүй гэсэн хуулийн хашилт байхгүй. Үүнийг л Н.Алтанхуягтай юм ярих  гэсэн юм. Би аль хавар Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд хийхгүй гэдгээ зарласан. 10 жил хийсэн. Эрүүгийн ертөнцийнхөн Монголын төрийг бүтэн хэмжээгээр атгачихсан байхад би энэ  салбарыг  хүлээж авсан. Зарим нь гүүрнээс дүүжлүүлж, зарим нь далан давхарт нүх ухуулаад уйлаад сууж байсан үед надад  хууль зүйн салбарыг хүлээлгэж өгсөн юм. Тэр дарамт байхгүй болсон одоо.  Миний  хийе гэсэн ажлууд  хуулийн салбарт цэгцэрсэн учраас одоо надад энд хоргодох зүйл алга. Хамгийн аюултай нь урвалт. Та нар хар. Засгийн газрын хурдан байгуулах ёстой гээд шударга царайлаад  Даваасүрэн яриад байсан  хүн  Төсвийн байнгын хорооны дарга болж байна. Дараа нь “Шударга ёс” эвсэл гэгч  засгаас гарна гэсэн мэдэгдлийг хэвлэлийн хурлаар зарласны дараа Нийгмийн бодлого боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны  байнгын хорооны даргаар тавьж байгаа юм.

Ингэж Монголын төр зүсээ алдаж  байна. Монголын төр зарчмаа худалдаж байгаа учраас  би чимээгүй явж чадахгүй. Хэлэх ёстой үгээ хэлнэ. Би ямар ч дайралтад өртсөн хэлэх үгээ хэлнэ. Албан тушаал худалдаж, биеэ худалдаж байгаа явдалтай тэмцэх хэрэгтэй юм байгаа биз. Архины бизнес, талхны бизнесийн гол эзэд нь төрд сууж байна. “Алтан тариа” гэж ганц гурилын үйлдвэр байсан бас л улстөрч авсан. Одоо Хөдөө аж ахуйн сайд болох гээд явж байна. Ард түмэнд үнэнээ хэлэхгүй. Хамтарч ажиллана, сайхан байна гэж худлаа ярьж иргэдийн тархийг угааж байгаа юм.

-Бүлэг байгуулах тухай хуульд өөрчлөлт оруулах шаардлаггүй гэж үзэж байна уу?

-Бүлгийг сонгогчид,  Үндсэн хуулиар байгуулсан. Үүнийг байхгүй болгох эрх хэнд ч байхгүй.  Олонхийн ааш зангаас шалтгаалдаг асуудал биш. Бүлэг байгуулах тухай хуулийг хараарай. Хоёр тохиолдолд бүлэг байхгүй болдог юм.

-З.Баянсэлэнгийг байнгын хорооны даргаар томилсон нь хэр оновчтой томилгоо вэ?

-Олонхиос асуусан дээр байх. Жагсаалтаар УИХ-ын гишүүн болсон хүн. Би энд нэг л үнэнийг хэлье. Өөрсдийгөө эвсэл гэж яриад явж буй 11 хүн чинь Н.Энхбаярын хүчинд гарч ирсэн. Эцсийн  үнэн шүү. Энэ 11 хүнээс өөрийн улаан  хөлөөрөө таварцаглаж гарч ирэх хүн ганц ч байхгүй.  Д.Тэрбишдагвыг оролцуулаад ч байхгүй. Н.Энхбаярын хүчинд гарсан болохоос эрийн сайнд гарч ирээгүй.  Дахин сонгууль явуулбал нэг ч хүн цухуйхгүй шүү. Энэ үнэн. Тийм учраас энэ хүмүүст шаардлага тавих эрх нь Н.Энхбаярт бий.

- УИХ-ын гишүүн З.Баянсэлэнгийг хэр мэдэх вэ?

-Миний мэдэхийн Ганцхудаг дахь урьдчилан саатуулах  төвд сувилагч хийж байгаад  халагдсан нь үнэн. Дараа нь  Баянзүрх дүүргийн Цагдаагийн хэлтэст хэрэг бүртгэгчээр ажиллаж байгаад туйлын ноцтой асуудалд орж халагдсан нь үнэн.  Ийм үнэн байдаг юм.

-МАХН-ын дарга Н.Энхбаярт шүүхээс ял оноолоо...

-Би Н.Энхбаярын хэрэгт  дүгнэлт өгөхгүй. Давах шийдвэрээ гаргасан байх. УИХ-д  10 гаруй жил суусан хэр нь Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдыг ямар ажил хийдгийг мэддэггүй гишүүн байна шүү дээ.   Н.Энхбаярыг намайг шоронд хийсэн гээд ярьж байна лээ. Н.Энхбаярыг АТГ шалгасан, прокурор хяналт тавьсан, шүүх шийдвэрлэсэн. Бүгд Ерөнхийлөгчийн томилдог албан тушаал.

-СЕХ  Н.Энхбаярыг нэр дэвшигчээр бүртгэхээс татгалзсан  нь хууль зүйн хэр үндэслэлтэй юм бэ?

- Жагсаалтаас хассан нь эргэлзээтэй. Гэм бурууг шүүх шийдвэрлэнэ гэсэн хуулийн заалт байтал нэр дэвшигчээр бүртгээгүй нь  сонин. Дундуур нь сонин юм болсон доо.

Н.Түвшин