Харин билгийн тооллын хаврын эхэн сарын шинийн нэгэн буюу цагаан сарын баяр сар гаруйн дараа болно. Сар шинэдээ бэлтгэх хуучны нүсэр ажил хот хөдөөгүй овоорч, монголчууд хэр хэрэндээ л ажилч зөгий шиг бал цуглуулж эхэлдэг. Хөдөөнийхөн сумын төв, сумынхан аймгийн төв, аймгийнхан Улаанбааатар. Улаанбаатарынхан Эрээн рүү хамгийн хямд барааг /хямд болохоор мэдээж чанаргүй/ хамгийн ихээр бөөндөхөөр зорьсон их нүүдэлд хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөж эхэлнэ. Эрээний голсон бараа голд орно. Хэдэн муусайн ломбард нь мөнгө хүүлж, бухимдсан олон “ломбардгүй байшинг ямар байшин гэдэг юм” хэмээн нүх сүв бүрийг нэгжих нь энүүхэнд. Харин өглөө болгон хэн нэг нь хиншүү ханхлуулан ирдэг байсан цаг ард хоцорч, “Өгөөж”, “Талх чихэр”, “Бамбууш” зэрэг компани ул боовныхоо тос, гурилыг базааж эхлэв. Хөөрхий хамаг ажил нь зуун задгай, жаран хагархай заримд нь “Нарантуул” аминд орно. Ингэж билгийн тооллын эхэн шинэ он юуг ч хүлээлгүй ирж, бөөн хэслэг, их идэлт, хавтгайрсан золголт болдог. Хөдөөгийн уул талаар бол бүтэн сар үргэлжилнэ. Энэ улиг болсон өнгийг энэ жил дорвитой өөрчлөх юмсан.

Дараа нь олон улсын эмэгтэйчүүдийн баяр Мартын найман залгана. Бас дунд нь багш нарын баяр хүүхнүүдийн томоохон бие халаалт болдог. Уг нь П.Очирбат гуай ерөнхийлөгч байхдаа үндсэнд нь хориглочихсон баяр шүү дээ. Социализмын үөд л хоёр өөр системийн үзэл суртлын өрсөлдөөнийг далимдуулж баяр ёслолын шинжтэй болгосноос бус, аль өнгөрсөн зуунд Германы нийгмийн зүтгэлтэн Клара Цөткин эмэгтэйчүүд эрхийнхээ төлөө тэмцдэг өдөр болгоё гэж уриалсан нь дэлхий дахинаа дэмжлэг олсон юм. Манайхан л болсон хойно эмэгтэйчүүдийн баяр гээд аягүй гоё нэрлэчихсэн. Ерээд оны дунд үеэс зургадугаар сарын нэгэнд эх, үрсийн баяр тэмдэглэж, цэцэг, жимстэй арга хэмжээ зохион байгуулдаг. Ийнхүү эмэгтэйчүүдийн эрхийг нэгэн жилийн дотор хоёронтоо хөлөө хугалчих шахам хүндэттэдэг. Гэхдээ март сард “Аяганы хариу өдөртөө, агтны хариу жилдээ" гэгчээр 10 хоногийн дараа эрэгтэйчүүдийн баяр гэсэн ганган нэртэй өдрийг битүүхэн хүлээж, эрчүүд өнгөн дээрээ дөмбөгөр царайлж алхацгаана. Ийнхүү Монголын ардын армийн өдөр Мартын наймнаас болж хариу нэхсэн хавтгай найр болсон юм.

Мексикчүүд жилд таван мянган баяр тэмдэглэдэг юм гэнэлээ. Үүнээс үүдэн монголчууд бид жилд ер нь хэдэн баяр наадам хийдэг юм болоо гэж бодсон чинь тоймгүй олон юмаа. Томоохон баяр шинэ жил, цагаан сар, наадмын үөэр 3-4 хоног амарч найрлана. Ажил хийхгүй өдрөө бүтэн сайн, хагас өдөр ажиллабал тал нь сайн, тал нь муу болчихно. Сүүлийн үөд тав дахь өдөр бараг хагас сайн болж дээ. Багш, эмч гээд мэргэжил болгон өөрийн өдөртэй. XXI зууны босгон дээрх Монгол Улсын нийгэмд хичнээн төрлийн ажил мэргэжил байна, төдийчинээ тэмдэглэлт өдрийн баяр тэмдэглэнэ. Тухай бүр нь нийлж цэнгэнэ. Хөрөнгө чадалтай газрууд томоохон наадам хийж, төмөр замчдын, уурхайчдын, барилгачдын, тээвэрчдийн гэх мэт хөл ихтэй баяр жил болгон болдог. Тэр болгонд морь, бөхийн бай шагналаараа бие биедээ аархана.

Урин дулааны улиралд овоо тахилгын наадам гэж хаа сайгүй хийцгээж, нүгэл, буян хоёрын алийг үйлдэж буйг нь ялгахын аргагүй. Дээр нь бөө мөргөлийн ёс жаяг дэлгэрсэн. Сүүлийн үөд бүр давраад ургийн уулзалт гээчийг ухамсраараа зохион байгуулж, хамаатан саднаараа дарвиж найр наадам үүсгэдэг болж. Аль нэг ард түмэн дөрөвдүгээр сарын нэгнийг хошигнож, инээж өнгөрөөдөг болгоход нь бид бас инээдмийн баяр гэчихээд даган баясч байх жишээтэй. Соёлтой царайлсан  заримынх нь жилд хоёр удаа тэмдэглэдэг төрсөн өдөр хавтгайрсан моод болж, хэзээ төрснөө ч мэдэхгүй хөгшид хүртэл хүүхэд залуусыг дагаад намба алдах нь ч тааралдах юм. Жирийн өдрүүдэд архи уух цорын ганц хүндэтгэх шалтгаан бол ердөө л төрсөн өдөр. Мэдээж нэг ч хүн мэндлээгүй нэг ч өдөр гэж байхгүй.

Цаг төрийнхөө өнгийг дагаад майн нэгэн, октябрийн баярын эрч хүч саарсан ч ардчиллын, хэвлэлийн эрх чөлөөний гэх мэт наран мандаж эхлэв. Мөн хөдөлмөрийн алдар тэмдэглэх ёслол хэмээх нэрэн дээрээ ажил хэрэгч дүр эсгээд нэдэр дээрээ баахан дарвидаг арга хэмжээ хуучин цагийн соёл, олон түмний ажлыг шинэ агуулгаар баяжуулсан найр байлаа. Төр, засгаас хүртээсэн алдар цол, одон тэмдгээ мялааж найрлахыг энд хэлэх нь бүр ч илүүц биз. Харин эрдмийн зэрэг хамгаалсан, их дээд сургууль төгссөн зэргээ далимдуулан цай уулгадаг найр чухам хэр нийцтэй байдаг юм бол. Манай эрхэм түшээд нэг тэмдэглэлт өдрийг амралтыг үгүй болгоход оронд нь заавал нэгийг бодож олох юм. Жилд ядаж нэг баярын өдрийг өндөр бүтээл, шинэ санаачлагын өдөр болговол хүний эрхийг үл хүндэтгэсэн хэрэг болох юм болов уу.

Иймэрхүү шинэ цагийн хурган найр дан, давхар Дашням, Балжиннямтай өдөр бүр ч олон тохионо. Урьд эдгээр өдөр хүүхдийн сэвлэг үргээж, унагаа тамгалж, шинэ гэрээ барьж байсан гэдэг. Найрын хажуугаар намаржин, зунжин наадам тасрахгүй. Манай нутагт тийм сайн бөх, уяач, лам байсан гээд л нэрэмжит наадам хийж гарна даа. Нэр зард гарахыг хүссэн пүүс компаниуд өвөл ч морь урапдуулж, мотоцикль машин амладаг болж дээ. Өвгөн ноён Пүрэвжавын нэрэмжит л гэнэ, говийн ноён хутагт Данзанравжаагийн л гэнэ, Сайн ноён ханы нэрэмжит л гэнэ. Хөөрхий зайлуул, өв соёлыг нь өөдтэйхэн судалсан ч юм уу, үгүй юм уу. Талийгаачаар овоглочихоод наадан цэнгэж ясыг нь өндөлзүүлэх нь Монголын ёс уу, муугийн ёр уу. Түүнээс гадна цэрэг татлага. сургууль төгсөлтийн үеэр бас бараг нийтийг хамарсан дарвилт болдог.

Нэг хэсэг нь хандив царайчлаад өөрийгөө алдаршуулах гэж хөөцөлдөж явдаг, нөгөө хэсэг нь бэл бэнчингээ гайхуулах гэж наадам цэнгээн хийж байдаг нь өнөөгийн Монголын тодоос тод өнгө болов. Өөд бологсдыгоо хөдөөлүүлчихээд дуулж хуурдахгүй ч найр наадмаас ялгагдах юмгүй идэж ууцгаах ажээ. Энд ч бас л мөнөөх хөрөнгө мөнгөний хэр хэмжээ илэрнэ. Үнэндээ үхэх, төрөх, өтөлж хөгшрөх, аян замд одох, ирэх бүгд л ууж идэх, нийлж дарвих шалтаг.

Ер Монгол орон баяр наадмаар хахаж цацаж байна. Айл гэрт, албан газарт, аймаг суманд, уул овоон дээр, ер хаа сайгүй ууц таллаж, эсвэл бялуу хувааж, архийг хундагаар биш, бүр мөнгөн аягаар сөгнөн ууж байна. Найр наадам дээр бие биедээ хачин их халамж тавина. Очихгүй бол нэг насаараа гомдоно, тунир хана, уухгүй бол шахна, шаардана, болохгүй бол салам агсам тавина. Бэл бэлчингээрээ уралдаж өрсөлдөж, бэлэг сэлтээрээ гайхуулж, атаархуулж байдаг болж дээ.

Улсын байнгын онцгой комисс гэж түймэр гарах, үер болох, онгоц сүйрэхэд ажилладаг нэгэн комисс бий. Дандаа сүйрэл осол, түймэр, үер, ган, зуд нүүрлээд байх биш. Тэгэхээр энэ комисс тогтмол ажилтай биш. Харин монголчууд өдөр болгон ямар нэгэн баяр тэмдэглэж байдаг учраас Баяр наадмын байнгын комисс байгуулбал яасан юм бэ.

X.Аянга