Миний өмнө Монгол Улсын Ардын жүжигчин, найруулагч Дэндэвийн Чимэд-Осор багшийн минь гэрэл зураг байна. Тогтоон ажиглаваас нүүрнийх нь үрчлээс бүхэнд туулж өнгөрүүлсэн амьдралынх нь жаргал зовлон, хорвоод элээсэн он жилүүдийнх нь их ухаарлын гүн ул мөр шингэн хоцорсон гэлтэй. Би түүнийг Шукарь багш гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд нилээд оворжуу болсон хойно нь анх харсан юмдаг.
1950-иад оны дундуур намайг нийслэлийн 2-р 10 жилийн сургууль (одоогийн Хүмүүнлэгийн Ухааны Их сургуулийн байр) -д сурч байхад манай сургуулийн баруун бөөрөнд урлагийнхны дунд “Ухаантны шар” хэмээн нэрлэгдсэн хоёр давхар жижигхэн байшин байдаг байв. “Ухаантны шар”-д тэр үеийн театрын алдартнууд Сангижавын Гэндэн, Эрдэнэбатын Оюун, Билэгийн Дамдинсүрэн, Ерөөлтийн Гомбодорж гуай, Лоолийн Жамсранжав гээд олон сайхан хүмүүс амьдардаг байсаан. Би тэднийг харж нүдээ хужирлахын зэрэгцээ Шукарь багш, Гомбодорж гуай хоёрыг нэлээд дотно найзалдаг хүмүүс юм даа гэж бодсон билээ. “Ухаантны шар” хэмээх тэр жижиг байранд урлагийн алтан үеийнхэн мөн ч олон жил амьдарч, бүтээл туурвилын халуун яриа өрнүүлж байсан дурсгалт газар мөний хувьд хойч үед мөнхлөн үлдээмээр түүхэн өгүүлэмж хадгалсан газар гэдгийг үл харгалзан нурааж, оронд нь олон давхар шилэн хайрцаг босгосон нь нэн харамсалтай.
Дунд зэргийн нуруутай, нүүрэндээ үрчлээтэй нэлээд оворжуу байрын огцом түргэн хөдөлгөөнтэй, зальжин маягийн ухаалаг нүдтэй 40 эргэм насны хүнийг би “Цогт тайж” киноны урт цагаан сахалтай, цэцэрлэгч Ли Сан Син өвгөнд тоглосон гэхэд нэг л санаанд бууж өгдөггүй, ихэд гайхдаг байв.
1950-иад оны сүүлчээр театрт их зохиолч Михаил Шолоховын “Атрыг хагалсан нь” алдарт романаар бүтээсэн “Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь” жүжгийг үзээд өвгөн Шукарь, Макар Нагульновт загнуулж буй хэсгийг сэтгэлдээ хадгалан хоцорсон билээ. Жүжгийн “Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь” гэдэг нэрийг билгүүн номч, академич Бямбын Ринчен гуай хайрласан хэмээн ярьдагсан. Энэ жүжигт өөрийгөө дэлхийн хувьсгалын төлөө зүтгэж яваа гэдэг дэврүүн сэтгэлээр жигүүрлэж, бүхнийг айлган сүрдүүлэлтээр бүтээх гэж оролддог Намын хорооны дарга Макар Нагульнов (Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн) хамтралд орохоос зайлсхийн ганц үнээгээ нууж, тугалыг нь алж идчихээд пологтон голын бургасанд нуугдаж, суугаад баригдаж ирсэн Донын ядуу тариачин өвгөн Шукарийг байцаан айлгаж байгааг харахад үнэхээр инээдэмтэй хэрнээ өрөвдөлтэй санагддагсаан. Нагульнов гар буугаа гарган ширээн дээр тавиад өвгөн Шукарийг загнана. Шукарь өвгөн өвлийн чихтэй малгайныхаа нэг чихийг дотогш нь чихэж, нөгөөгийг нь сул тавьчихсан ширээ тойрон гүйж, байгаа нь тун ч инээдэмтэй. Малгай нь яг л туулайны чих шиг далбагнаад Шукарь өвгөн гар бууны амнаас дальдчин байх газраа олж ядан гүйдэг Шукарь багшийн тоглолт одоо ч нүдэнд харагддаг юм. Багш, өвгөн Шукарийн дүрийг үнэхээр гайхалтай бүтээсэн. Тиймдээ ч урлагийнхан Чимид-Осор гэхээсээ илүү “өвгөн Шукарь” гэнэ. Өөрийнхөө бүтээсэн дүрээр олонд алдаршин нэрлүүлж мөнхрөнө гэдэг жүжигчин бүхэнд заяагаад байхгүй хувь тавилан биш гэж үү.
Хожим нь намайг 1961 онд “Монгол кино” үйлдвэрт ажиллах байх үед академич Цэндийн Дамдинсүрэн гуайн “Гологдсон хүүхэн” туужаар уран сайхны кино бүтээх болж, ерөнхий найруулагчаар нь Шукарь багш томилогдон би туслахаар нь ажиллах болсноор багш, бид хоёрын уран бүтээлийн олон жилийн хамтын ажлын эхлэл тавигдсан юм. Урд жил нь би 10-р ангиа төгсөөд кино үйлдвэрт туслах найруулагчаар орсноор Ардын жүжигчин, төрийн шагналт, нэрт найруулагч Жигжид багшийгаа дагаж, кино урлагийн цагаан толгой үзэж, нэлээд зүгширсэн үе байлаа. Тэр үед манай уран сайхны удирдагч Ардын жүжигчин, төрийн шагналт, эрдэмтэн зохиолч Эрдэнэбатын Оюун багш байсан юм.
“Би Шукарь багштай хамт “Гологдсон хүүхэн” кинонд явмаар байна, Ц.Дамдинсүрэн гуай зохиолоо өөрөө бичих гэж байгаа учир би тэр том зохиолчтой танилцаж, ажиллаж үзмээр байна” гэж Оюун багшаас гуйхад “Жигжид багш чинь Л.Ванганы зохиолоор “Түмний нэг” кино хийх гэж байна. Чамайг багш чинь авна гэж байсан” гэв. Миний багаасаа шүлэг зохиол оролддог байсныг Оюун багш гадарлах тул хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа “За, за чамайг уран зохиолын тал нь татаад байх шиг байна. Чи яв даа” гэж зөвшөөрсөн юм. Ингэж би “Гологдсон хүүхэн” кинонд ажиллах болсноор их зохиолч Дамдинсүрэн гуайтай ойртон танилцах боломж олдсон билээ. Ц.Дамдинсүрэн гуай туужаа хэрхэн өөрчилж, кино зохиол болгох төлөвлөгөөгөө уран сайхны зөвлөлд танилцуулж, зөвшөөрүүлээд хэсэг хэсгээр нь бичиж эхэлсэн юмдаг. Нэг хэсгийг биччихээд багш уруу ярина. Намайг зохиол авах гээд гэрт нь очихоор “Кино фабрикийн хүү ирлээ” гэж жуумалзан инээж угтдагсан. Дамдинсүрэн гуай намайг огт голохгүй, надтай ярьж зөвлөн бичсэн хэсгээ надад уншиж өгдөг байв. Энэ мэтээр хоёр мундаг хүнээс би их зүйл сурсан юм.
Багш, зургийн талбай дээр юмыг бага гэлтгүй бүгдийг шалгаж, өөрийн биеэр засч янзлана. Уурлаж уцаарлана гэж байхгүй, харин ядарсан үедээ намайг дэлгүүр явуулж, дотроо жаахан халаана. Зураглаач Дэмбэрэл гуайг жаахан хэтрүүлээд балгачихаар нь багш “Энэ хүнийг чи бид хоёр хамгаалж явах ёстой шүү”- гэж захидагсан. Дэмбэрэл гуайн туслах По.Намжил байсаар байтал ингэж захидаг байсныг би гайхдаг юм. Зуны нэг өдөр “Гологдсон хүүхэн” киноны хээрийн зургийн талбайд багшийн санаачлагаар хоёулаа үхэр тэргийг морины уяанаас холдуулан зөөж байрлуулахаар түрээд явж байтал хотоос кино үйлдвэрийн дарга Тойсон гуай Ардчилсан Герман улсын “Дефа” кино студийн захирлын хамт хүрч ирлээ.
Гэрт ороод багшийг маань энэ киноны ерөнхий найруулагч гээд танилцуулсан чинь нөгөө Германы кино студийн захирал ёстой нүд нь орой дээрээ гарч, толгой сэгсрээд үнэмшихгүй байж билээ. Тойсон дарга, уран бүтээлчдээ Германд явуулж, туршлага судлуулах тухай хүсэлт гаргахад “Дефа” студийн захирал “Би харин өөрийнхөө найруулагч нарыг танайд ирүүлж, дадлага хийлгэмээр байна. Манай найруулагч нар зургийн талбай дээр хүрч ирчихээд бэлэн биш байвал намайг тэр ресторанаас очиж аваарай гээд л яваад өгдөг улс шүү дээ” –гэж хэлж байж билээ.
Д.Жигжид багш, Шукарь багш хоёрын маань найруулагчийн арга барил тэнгэр газар мэт ялгаатай. Жигжид багш зураглаач хүн болохоор авах планаа яг нүдэндээ харж, жүжигчнээ тэр хүрээн дотроо хатуу барьж тоглуулна. Шукарь багш өөрөө жүжигчин хүн болохоор жүжигчнээ төдийлөн шаардаж барьдаггүй өөрт нь ойлгуулж, өөрөөр нь тоглолтыг нь гаргуулж чаддаг давуу талтай байсан. “Нүгэл буян” киноны зураг авалтын үеэр болсон нэгэн явдлын талаар ахмад уран бүтээлчид дурсан ярихыг би олонтаа сонссон. Тоохуарын дүрийг Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоо чадварлаг бүтээсэн. Охиноо явуулаад уйлж байгаа хэсэг найруулагчийн санаанд нэг л буухгүй байж л дээ. Хэд хэдэн удаа үзээд болохгүй болохоор нь Шукарь багш зургаа түр завсарлаад зураглаачдаа “Би Ичинхорлоотой юм ярьж байгаад ирнэ. Чи бэлэн байгаарай. Команд хүлээлгүй, намайг дохихоор зургаа авна шүү” гэжээ. Тэд юм ярьж явсаар павильонд орж ирээд Ичинхорлоо гуайг орон дээрээ суунгуут багш зураглаач уруу дохисон байна. Тэр үед Ичинхорлоо гуай охиндоо үгээ захиж хэлээд уйлж, зураг авалт найруулагчийн санаанд хүрч дууссан гэдэг. Зураг дууссаны дараа Ичинхорлоо гуай “Чи миний сэтгэлийн шархыг сэдрээж яах нь вэ дээ” гэж хэлээд Шукарь багшийг тэврэн мэгшиж байсан гэдэг. Ичинхорлоо гуайн нөхөр нэрт зохиолч Мөрдэндэвийн Ядамсүрэн гэж авьяаслаг нэгэн байсан бөгөөд 1937 оны их хэлмэгдэлтийн шуурганд өртөж, харамсалтайгаар амиа алдсан түүх байдаг. Тухайн үед Ядамсүрэн, Ичинхорлоо гуай хоёрыг үнэхээр нүд булаасан сайхан хосууд байсан гэж хүрээ хууччуул ярьдагсан.
Мөн киноны Хүрээ Нямзавын дүрийг Ардын жүжигчин Цагааны Цэгмэд тун чадварлаг бүтээсэн байдаг. Нямзав, Тоохуарын охинтой уулзахаар ээжтэй нь ярьж тохироод гарахаар явахдаа мөнгөн зоос атгуулдаг хэсэгт Цэгмэд гуай түрийвчнээсээ зоосоо гаргаад бөөнөөр нь Тоохуарын гарт атгуулахад Шукарь багш харж байснаа “Та мөнгөө бүгдийг нь нэг мөсөн өгчихөв үү” гэж асуув. Найруулагчийн санааг ойлгосон Цэгмэд гуай давтан тоглолт дээрээ зоосон мөнгийг нэг нэгээр нь тоолж, Тоохуарт өгөхөд өөрөө хоёр гараараа авгайн гарыг давхар атгаад зальжин инээмсэглэж байдгийг бид сайн мэднэ. Энэ бол найруулагч хүний гярхай ажиглалт, түүнийг нарийн мэдэрч дүрээ амьдруулсан жүжигчин хүний ур чадварын нэгдэл байсан юм. “Жүжигчин хүнд ер нь нэг их онол ярьж сургаад байх хэрэггүйдээ” гэж Шукарь багш над нэг удаа хэлсэн юмдаг. Хожим нь би өөрөө кино драмын ангид багшилж байх үедээ хүнийг номоор сэнхрүүлж жүжигчин болгодоггүйг ойлгосон. Багшийн энэ үг миний уран бүтээлийн зарчим болж үлдсэн юм.
Шукарь багш энгийн үед эцэг хүний ёсоор амьдралын аар саар зүйлийг надад их хэлж сургадаг байв. “Гологдсон хүүхэн” киноны өвлийн зураг авахаар бид Төв аймгийн Алтанбулаг суманд очоод Долингорын их цасан дунд морио тавьж явуулаад хоёр таяг тулан бадарчин болж, алсыг зорьдог хэсгийн зураг авалтын үеэр их хүйтэн явган шуургатай байсан юм. Би өглөө босч, ус халаагаад гар нүүрээ угааж байтал Шукарь багш хажууд ирж, гараараа цас хутган нүүр гараа угааснаа надад “Бүлээн усаар угааснаас цасаар угаа. Даардаггүй юм” гэсэн сэн. Тэгээд тэр өвөлжингөө би нүүр гараа цасаар угаагаад үнэхээр даараагүй юмдаг. Шукарь багш ер нь жижиг гэлтгүй сургаал гэхээсээ илүү энэ мэт амьдралын ухаанаас үүдэлтэй зүйлийг хэлж өгдөг байлаа. Багш, кинонд тоглуулах жүжигчин шилэхдээ ролийг нь жижиг гэлтгүй тэдэнтэй их няхуур ханддаг байв.
“Гологдсон хүүхэн” киноны жүжигчин сонгох ажлаар багш, бид хоёр Архангай явсан юм. Тэнд Соёлын ордны сайн дурын уран сайханчдын тоглолтыг үзэж яваад бага ангийн багш нэг намхавтар туранхай хүнийг багш ихэд олзуурхан сонирхож “Чи бид хоёр На захирагчийгаа олчихлоо шүү”гэж билээ. Тэр хүн хожим нь Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн ахмад багш Дагва гуай байсан юм. Тэгэхэд би Дагва гуайг тоглож чадахгүй гэж дотроо голоод багшид хэлэхэд “Зүгээр. На захирагч яг л ийм хүн байх ёстой” гэж хэлж байсныг нь одоо санахад дүрд тохирох типаж буюу гадна төрхийг нь гайхалтай мэдэрч олж харсан хэрэг байлаа. Энэ мэт жишээ олныг дурьдаж болно. Багш ер нь нэг хоёрхон удаа гараад өнгөрөх жижиг ролиудыг хүртэл маш нарийн шилж, оролцон тоглогчдыг гайхалтай олж авдаг байсан. Ламд тоглосон Тэрбиш, жижиг рольд тоглосон Цэрэнлхүндэв (хожим нь “Аман хуур” киноны Соном өвгөний дүрээр мөнхөрсөн) нарыг өөрөө нэрлэн намайг явуулж авчруулсан. Яруу найрагч А.Самбалхүндэв гуайг надаар олуулж, ламд тоглуулахаар авчраад үсийг нь хусах болоход Самбалхүндэв гуай цааргаласан юм. Тэгэхэд Шукарь багш зальжин янзаар нүдээ онийлгон инээмсэглээд “Дамдинсүрэн гуайн “Гологдсон хүүхэн” кинонд тоглоно гэдэг чамд ховор олдох хувьдаа, өөрөө л мэд “ гэж билээ. Самбалхүндэв гуай хэсэг тээнэгэлзсэнээ “Нээрээ ч Дамдинсүрэн гуайнхаа кинонд дүрээ үлдээчихье” хэмээн зөвшөөрсөн юмдаг.
Шукарь багш багаасаа амьдралын хүнд хатууг туулсан, хийж үзээгүй ажил байгаагүй тухайгаа ярьдаг байсан юм. арваад настайдаа бичиг үсэгт тайлагдан 10-ын дотор тоо бодож сурсан гэдэг сэн. Дараа нь цэргийн алба хааж 1936 онд 24 настайдаа Бөмбөгөр ногоон театрт дагалдан жүжигчнээр орж ажилласан юм билээ. Тэр үед театрын уран сайхны удирдагч бөгөөд манайхны нэрлэж заншсанаар сургагч найруулагчаар ажиллаж байсан В.А.Борейшогийн удирдлага дор жүжигчний түр курсэд суралцсанаар театрын урлагийн түүх, дэлхийн болон Оросын сонгодог жүжгийн уламжлал, шинэчлэлтэй танилцаж, К.С.Станиславскийн системийн дагуу жүжигчний уран чадварыг мэргэжлийн түвшинд эзэмшжээ. Шукарь багш, Д.Намдагийн зохиолоор Борейшогийн найруулсан “Сүрэг чоно” жүжгийн Данзангийн дүрд амжилттай тоглосон нь түүний уран бүтээлийн гараа байлаа. Энэ дүр дээр ажиллаж байх үедээ дадлага туршлага муутай, залуу жүжигчин давтлага сургуулилалт дээр олонтаа алдаж, хэсэг бүрийг олон дахиулснаар зарим ахмад жүжигчдийг цухалдуулж байснаас тэд Борейшод хандан “Сургагч минь, юм мэдэхгүй бандийг заавал гол дүрд тоглуулах ямар хэрэг байна” хэмээн гомдоллож, өөр хоорондоо “Энэ өөлдийн жөрөн цагаан бүр дэндэж гүйцлээ” гэцгээн, солихыг шаардаж байсан гэдэг. Тэгэхэд найруулагч Борейшо “Өнөөдөр Монголын тайзан дээр Данзангийн дүрийг Чимид-Осороос өөр бүтээх хүн байхгүй” гэж эрс тэс шуудхан хэлсэн нь “надад ихэд итгэж найдан, өндөрт өргөсөн хэрэг байлаа” гэж Шукарь багш дурсан ярьжээ. Манай ахмад үеийн мэрэгжлийн жүжигчдийг өсөж өндийхөд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн хүний нэг бол найруулагч В.А.Борейшо яах аргагүй мөн. Ардын жүжигчин Нямын Цэгмэд гуай “Борейшо багш” хэмээн үргэлж дурсан ярьдаг байсан. “Цамцны чинь суг чийг даан хөлрөөгүй цагт та тайзан дээр олигтой дүр бүтээж чадахгүй” гэж Борейшо багш бидэнд сургадаг байсан гэж Шукарь багш ярьдагсан.
1949 онд дээрх жүжгийг Төв театрт тоглох болоход театрын удирдлага Цагааны Цэгмэдийг Чогдонд тоглуулахаар онооход Ц.Цэгмэд гуай “Цагааны Цэгмэд, Дэндэвийн Чимид-Осортой барилдаад ойчиход хамаа алга. Харин би БНМАУ-ын Ардын жүжигчний алдрыг унагахыг хүсэхгүй байна” гэж хэлсэн гэдэг. Мөн гавьяат жүжигчин Мижиддоржийг Чогдонд тогло гэхэд нь “ Би дийлэхгүй “ гээд зөвшөөрөөгүй гэж ярьдаг. Үүнээс болж театрын захиргаанаас дээрх хоёр жүжигчнийг тушаалаар донгодож, арга хэмжээ авчээ. Эндээс харахад Шукарь багшийн бүтээсэн Чогдон хувилгаан нь үнэхээр давтагдашгүй дүр болон мөнхөрсөн нь тодорхой.
Жинхэнэ бурхнаас заяасан авьяастай, агуу жүжигчний уран бүтээлийн замнал Монголын театрын ертөнцөд тод томруун ул мөрөө үлдээсэн боловч тийм ч шулуун дардан байгаагүй гэдгийг ахмад уран бүтээлчдийн дунд ам дамжин яригдсан яриа болон дурсамж тэмдэглэлээс үзэхэд тодорхой байдаг. Түүнийг театрт ороод удалгүй үзэгчдэд танил болон алдаршиж, өнөөдрийнхөөр бол “тайзны од” болон гарч ирж байхад нь түүнд атаархан, жөтөөрхөгчид элдэв хэл ам хийж, түлхэж унагах гэсэн оролдлого гаргаж байсан юм билээ. 1932 онд баруун аймгуудад гарсан дээд толгой лам нарын удирдсан эсэргүү бослогын үеэр Эвлэлийн гишүүнийхээ хувьд тэрхүү бослогыг дарах үйл хэрэгт оролцож байгаад эсэргүү нарт баригдаж явсныг нь гүтгэн мушгиж, хожим нь намын гишүүнд элсэхэд нь хилс хэрэгт унагааж байсан түүх бий. Хамт олны дундаас гарсан тэрхүү гүтгэлэгээс болж Чимид-Осор гуай гомдон театраас гарахаар шийдэж, төрсөн нутаг Архангай аймагтаа ажиллахаар зорилготой явахаар болоход нь тэр үеийн театрын найруулагч асан Рабинович араас нь хүн явуулж, “Чи, Чимид-Осорыг олж уулзаад хүмүүст гомдож болно. Харин театртаа гомдож байна уу гэдгийг асуугаад ир “ гэж захисан байдаг. Ийнхүү Чимид-Осор театртаа эргэж ажиллах үед Рабинович найруулагч Э.Оюун гуайд “Эмзэгхэн сэтгэлтэй энэ залуу их ч юм амсана даа. Харин авьяасдаа хөтлөгдөөд театраас салахгүй гэдэгт би итгэж байна” хэмээсэн гэнэлээ.
Шукарь багш Төв театрт зөвхөн жүжигчнээр ажиллаад зогсохгүй бусад зохиолчидтой хамтран “Хатанбаатар Магсаржав”, “Мөнхийн гавьяа” зэрэг жүжгийн зохиол бичиж, тайзнаа тоглуулж байсны зэрэгцээ гавьяат жүжигчин Ерөөлтийн Гомбодоржтой хамтран “Жүжигчний ажиллагаа” хэмээх онолын номыг 1946 онд бичиж хэвлүүлсэн нь одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй. Энэхүү номонд тайзны урлагийн онолын тулгуур болох Станиславскийн сургаалийн мөн чанарыг Монголын театрын урлагийн онцлогтой чадварлаг уялдуулан монгол хөрснөө буулгаж, тайлбарласныг өнөөг хүртэл хэн ч давтан туурвиж чадаагүй байгаа юм.
Шукарь багшийг ямар ч их, дээд сургууль төгсөөгүй гэж ярьдаг нь худал. Багш ер нь угийн сэргэлэн, асар хөдөлмөрч, сүрхий гүйлгээ ухаантай хүн байлаа. Тэрбээр театрт ирэхээсээ өмнө 20 нас хүртлээ хөдөө мал маллаж, сумын манаач, галч, өртөөний улаа нэхэгч зэрэг элдвийн хар бор ажил хийж явсан нь хожим уран бүтээлд нь ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Түүнээс гадна бага наснаасаа ардын уламжлалт урлагийг ихэд сонирхон үлгэр домог цуглуулж, ардын дуу эвлэгхэн дуулж, зүйр цэцэн үг, ерөөл магтаалыг чээжээр уншдаг байсан тухай үеийнхэн нь дурсан ярьцгаадаг. Магадгүй ардын урлагт хайртай сэтгэл нь хожим түүнийг их урлагт хөтөлсөн байж ч мэднэ.
1980-аад оны сүүлчээр Шукарь багш нэг өдөр надад гарынхаа алгыг дэлгээд “Жийгээ энийг хардаа. Намайг церрози гэсэн. Архи ууж болохгүй гэх юм. Уухгүй байна гэж юу байхав. Олон жил болж байна. Гайгүй байхаа. “ гээд инээж байж билээ. Удалгүй бие нь чилээрхэж, хэвтэрт орсон юм. Сүүлд намайг нэг эргэж очиход багшийн тэнхээ нэлээд доройтсон янзтай босоо дэртэй, хэвтэж байв. Намайг ороход нэлээд баяртай инээмсэглэн угтав. Дэргэд нь очоод суутал авгайгаа дуудан “Дондоов, хүүхдэд юм хийж өг “ хэллээ. Орны нь дэргэдэх жижиг ширээн дээр шил архи хоёр жижиг хундага байв. Дондов эгч орж ирээд бид хоёрт архи хундагалж өгөөд гарахад багш хундгаа бариад намайг тогтоон харснаа “уучих” гэсэн янзтай толгой дохив. Би хундагатайгаа тогтоогоод багшийг харахад тэрбээр архины дээжээс духандаа хүргээд над уруу нэг их сүрхий ажиглан харж билээ. Тэр харц бол үг хэлээгүй мөртлөө “Багш нь ингээд өнгөрлөөдөө. Чи, бид хоёр сүүлчийн удаа уулзаж байна” гэсэн ширтэлт байсандаа. Шукарь багшийн тэр харцыг би одоо ч гэсэн мартаж чаддаггүй юм. Би багшийг театраа орхин кинонд ирээд олон жил болоход дотроо ихэд харамсан “Шукарь багш яах гэж кинонд ирсэн юм бол, театртаа байсан бол олон сайхан дүр бүтээж, аль эрт Ардын жүжигчний алдрыг хүртсэн байхсан” гэж бодож явсан боловч өөрөөс нь зүрхлэн асууж чадаагүй юм. Манай ерөнхий инженер байсан С.Батчулуун гуай энэ талаас сонирхон асуухад нь Шукарь багш “Театрын тайз бол хязгаарлагдмал орчин. Кино огт өөр. Кинонд юуг ч үзүүлж, хүний сэтгэлийг яаж ч нээж болно. Би энэ давуу талыг нь түшиж, кинонд ирсэн юм “гэж хариулсан байгаа юм. Үнэхээр ч киноны агуу их боломж, хүч чадлыг бодолцож, багш кино урлаг уруу зүтгэсэн байж болно.
Хожуу ч гэсэн багшид маань Ардын жүжигчин цол олгож, авьяасыг нь үнэлсэнд би баярлаж явдаг. Энэ жил Монгол Улсын Ардын жүжигчин, кино найруулагч Дэндэвийн Чимид-Осор буюу миний нэрлэж заншсанаар Шукарь багшийн минь мэндэлсний 100 жилийн ой тохиож, олон түмэн түүний уран бүтээлтэй дахин нүүр учран золгох завшаан тохиож буйд энэ ажлыг чин сэтгэлээсээ зохион байгуулж байгаа бүх хүмүүст гүн талархал илэрхийлье.
Г.ЖИГЖИДСҮРЭН
(Ардын жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч,)
СЭТГЭГДЭЛ БИЧИХ