- Фельетон -

“Юу үнэн, тэр үнэн” гэдэг одоо л нэг тохиож байх шиг байна даа.  “Цаг цагт нэг цаддаг Цагаан сараар нэг цаддаг” гэх ардын сайхан үг ч бас бий. Бидний хамгийн дуртай бас хамгийн их айдаг баяр бол Цагаан сар юм. Байгалийн хуулиар буюу цагийн эргэлтээр арга буюу жилд нэг тохиох юм даа. “Цагаан сар болох нь гарцаагүй. Хэзээ гэдэг нь тодорхойгүй” гэх нэг гүн ухааны хууль ч гэх юм уу зүйл бас байх. Нөгөө гүн ухааны зайлшгүй ба санамсаргүй маягтай юм уу даа. Гарцаагүй гэдэг нь ч яахав. Ирж яваа Цагаан сарын баараггүй болохыг нь хэлээд байгаа хэрэг. Харин санамсаргүй гэдэг нь хачин л даа. Яг энэ үеэр манай зурхайчдын өвчин хөдөлдөг гэмтэй. Яг л сэтгэл мэдрэлийн өвчтөнүүд юм уу улс төрчид мэт гэсэн үг ээ. Таних, танихгүй олон зурхайч гарч ирээд л шар, хар зурхай яриад балайрч өгнө л дөө. Тэднийг уг нь тоохгүй байх боломж бий ч манайхан тэгдэггүй билээ. Тэгээд ч бид хавтгайгаараа туйлширдаг өвчтэй болохоор тэрийг нь өлгөн авах дуртайг хэлэх үү? Бас л хотлоороо хоёр, гурав талцаад л хэрэлдээд байна шүү дээ. Зарим нь, Арго багш хэн хэн ч билээ, Сарандаваа, орифлеймийн Г.Оюунгэрэл ч бил үү? Андуурсан бол уучлаарай. Тэд бүр өнгөрсөн намрын хичээлийн шинэ жилээр Цагаан сараа тэмдэглэчихсэн гэдэг юм. Тэдэнд л одоо харин амар байх. Шатдагаа шатчихсан нөхөд дахиад шатахыг хүсэхгүй байх. Энэ жилийн Цагаан сар хоёрдугаар сарын 11-нд гээд байгаа. Хэд хоногоос тэр талаар маргаж эхлэх биз ээ. Уг нь Цагаан сарын бөх зурагтаар гараад эхэлбэл Битүүний өдөр гэдэг нь баараггүй л дээ. Төрөөс тэмдэглээд эхэлж байгаа нь тэр. Тэгэнгүүт нь дагаад явчихвал хэн хэндээ амар баймаар. Цагаан сараас монголчууд яагаад тэгтлээ айдаг юм бэ гэх асуултыг эхэнд нь хөндөөд орхичихсоныг та санаж байгаа байх. Хоёр юмнаас л үхтлээ айдаг бололтой. Нэг нь Цагаан сарын ууц. Манай айл, өрх болгон тавьчих шахдаг идээний дээж л дээ. Уг нь ч бас нэг их ядаад байх юмгүй санагддагыг нуух юун. Даанч болдоггүй билээ. Дөчин сая гарсан малтай, гурван сая хүрэхгүй бидэнд асуудалгүй баймаар эд байгаа юм. Тэгэхдээ манайд “элбэг”-ийн хууль үйлчилдэггүй билээ.  Элбэг, дутмаг нь хамаа байхгүй. Баяр болохоор гол барааны үнэ өсөх ёстой гэсэн бараг ганц бас баараггүй хуультай билээ. Хэнээс ч шалтгаалдаггүй, хэнд ч захирагддаггүй юм чинь тэр. Ганцхан жишээ хэлэхэд л болох байх. Овоо үнэ нь бууж 10 мянгаас 5000 болтлоо бууж асан мах Шинэ жилийн буюу бидэнд бараг хамаагүй шахуу Есүс Христийн төрсөн өдрөөр долоон мянга шүргээд одоо хөдлөөгүй л байна. Хөдлөх нь мэдээж бөгөөд зүг, чиг нь ганц л даа. Тэр нь “чанх өөдөө” гэсэн чанх дээшээ, бүр чанх дээшээ бөлгөө. Бас л 10 мянга юм уу түүнээс дээшээ яваад өгөх буй за. Одоо ч тэрхүү бэлтгэлээ хангаад эхэлчихсэн гэхэд болох байх. О.Магнай даргад ганц дийлддэггүй юм чинь тэр л дээ. Бензин шатахууны үнийг өсгөхгүй бариад байхад л тэр махны үнэ энэ тэр талийж өгдөг нь ч гэм биш зан болжээ. Өнөө жилийн хувьд ууц өнгөрсөн жилийн ханшаа эвдэж рекорд тогтоох нь гарцаагүй. Ноднин 250 мянга хүрсэн ууц энэ жил хагас саяас лав буухгүй. Ноднин бид Цагаан сараараа нэг их наяд төгрөг салхинд цацчихсан мэдээ бий. Тэгэхээр өнөө жил тэр тооны рекорд мөн л эвдэгдэж таарна. Тэгэх нь нэг ёсондоо жам ёсны асуудал бүлгээ. Тэгэхээр энэ жил хоёр их наядыг цааш нь харуулчихаж мэдэх л юм. Тэгсэн мөртлөө ядуугаа гайхаад л гүйгээд байна шүү дээ, бидний хөөрхий монголчууд. Нэг талаас авч үзвэл бид ядарсан бус задарсан ард түмэн мөнөөсөө мөн. Цагаан сараа хэрхэн тэмдэглэх талаар яриад, маргаад эхэлсэн нь ч үүнтэй бас бус талаар холбоотой юм. УИХ дахь эмэгтэйчүүдийн бүлэг нэг шинэ юм санаачилсанаа мэдээллийн хэрэгсэл бүрээр цацдаг болов. “Цагаан сарын бэлэг, ургийн бичиг” гэсэн санагдана. Түүнийг нь УИХ-ын гишүүн хатагтай Ц.Оюунгэрэл ихэд рекламдан ярих болжээ. Энэ жил ер нь Оюунгэрэл гэдэг нэртэй эрхмүүдийн жил гэмээр юм. Ийм нэртэй хүүхнүүд бужигнуулж байна даа, цаана чинь. Нөгөөгийнх нь ач буяны талаар тун удахгүй бичвэрийн төгсгөлд өгүүлэх юм. УИХ-ын хатагтай Ц.Оюунгэрэлийн хувьд Цагаан сарыг бужигнуулахаар шийдэв бололтой. Дээрх зүйлээ уриалан ярих ажээ. Зарим хөгшид ихэд дургүй байна аа. “Гадаад нөхөртэй хүүхнээр ганц баяраа заалгахгүй шүү” гээд л авцгааж байна. Гадаад, дотоод нөхөртэйг нь яв цав мэдэхгүй юм. Олон түмэн гадарлаж яриа биз. Нээрээ, нэг америк маягаар хийх гээд байвал тусгүй л дээ. Санаа нь бараг нэг тиймэрхүү юм билээ. “Бэлэг сэлт гэж бие биенээ хүндрүүлээд яахав дээ. Ургийн баяр болгоод ургийн бичгээ хөтөлдөг баяр хийе. Ургийн бичгээ хэн сайхан хөтөлсөнийг нь шагнана” ч гэх шиг. Манайхан ургийн бичгээ хөтлөж заншина гэдэг гонж биз. Тэгээд ч хэзээ, хэнээсээ эхлэх юм, бүү мэд. Одоогийн “Би”-гээсээ эхэлчихвэл бөөн юм болно. Орос, хятад нь мэдэгдэхгүй юмнууд цохиж яваа шүү дээ. Ер нь монголчуудын дийлэнх, олонхи нэг тиймэрхүү төрхтэй болсон билээ. Цэвэр монгол хүн ээ дээ, байгаа болов уу, үгүй болов уу, та минь ээ? Тэгээд ч ургийн бичгээр яах юм. “Баахан боржигон” баларна биш үү? Ямар өөр хоорондоо суучихсан юм биш. Казах нөхөд харин болж байна аа. 100 гаруй мянга байж 100-гаад отог, омогтой юм гэсэн. Бид хоёр саяулаа мөртлөө хоёр, гуравхан овогтой, нэлэнхүйдээ цус ойртчихсон, цөмөөрөө “Дауны хам шинжтэй” шахуу юмыг чинь яалтай билээ. Ингээд тоочоод байвал тэр ургийн бичиг сачиг бүтэхгүй дээ.  Дэмий юмаар оролдож цаг заваа барахын оронд бэлгийг харин хэрхэх вэ гэдгээ ярьчихад болмоор юм. Бусад жилийг бодвол энэ жил бэлэг сэлтээс нэг их айх хэрэггүй л болов уу. Дайны хажууд дажин гэгчээр дэлхий сөнөх сургаар “Орифлэйм”-ийн Г.Оюунгэрэлийн буянаар Монголын айл өрхийн жараад хувь нь лаа, шүдэнзтэй болоод авсан тоо байна. Хөдөө гэлтгүй Улаанбаатарын айлууд ч хоцроогүй байна. Тог мог нь үргэлж тасраад байх биш тэр олон лаа, шүдэнзээр ч одоо яах билээ. Бие биедээ тойруулаад бэлэглэж орхиё л доо. Монголчууд угаасаа галын дөл өөдөө гэдэг биз дээ? Хэдэн толгойгоор нь дарчихсан гэх чинь билээ. Түүнээсээ толгой, толгойгоор нь бусдын гар цайлгаж орхисон нь дээр байх. Дэлхий сөнөх сураг дахиад ойрхон тохиох ч юм уу, үгүй ч юм уу, хэн мэдлээ. Тэгээд ч “Монгол лаа” компани байсан цагт болох биз. Бүр цулдаад байвал бидний сайн мэдэх, бэлгэтэй сайхан цэнхэр хадаг дэвсч орхино л биз. Ингэсэн байхад алзахгүй дээ. За, тэгээд зөвхөн лаа, шүдэнз ч биш айлууд мах, гурил, цэвэр усыг ихээр нөөцөлсөн гэж байгаа. Цэвэр ус, Г.Оюунгэрэлийн “Дэлхий сөнөнө” номыг ч бэлэглэсэн яадаг юм. Хамгийн хэрэггүй ном дотор хамгийн хэрэгтэй мөр бадаг явдаг гэсэн шүү. Та энэ яваа насандаа сонсоогүй этгээд санаа, элдэв сэцэн үг бишгүйг олж үзэж мэдэх шүү дээ. Мах, гурил арвинтай юм чинь, бууз, баншийг ёстой нэг хийж өгнө биз дээ. Жигнүүр, жигнүүрээр жигнэж, тогоо, тогоогоор нь чанаад хагартал нь дайлаад гаргахгүй юу. Нэг удаа боловч далимд нь элбэг дэлбэгээрээ дуудуулаад авахгүй юу. Ашдын бэлгээс амны бэлгэ гэдэг биз дээ. Тэднийх хангалуун сайхан тэмдэглэж байна даа гээд нэг хэлүүлээд авахад гэмгүй байх. За, тэгээд бусад нь ёстой буянаараа болно биз ээ. Цагаан сарыг ямар тэмдэглэж үзээгүй биш. Зурагтаар бөхөө барилдуулаад, цасан дотор морио уралдуулаад, мөсөн дээр шагайгаа харваад давхиад байдаг хэрэг ээ. Дараагийн Цагаан сар ирэх жил хоёрдугаар сарын эцсээр болох тул хол байна шүү, хол байна.

Г.Мөнхнасан

Эх сурвалж www.wikimon.mn