Урд хөршийн нийслэл Бээжин хотын агаарын бохирдол аюулын харанга дэлдэж байна. Наад зах нь 200 метрээс дотогш юм харагдахаа больж, утаан хөшиг татсаны улмаас олон арван онгоцны нислэгийг цуцалжээ. Агаарын чанар хэмжих багажнууд 176-442 индекс заасан гэж байгаа ч АНУ-ын Элчин сайдын яамны байрны хянах төхөөрөмж 728-д хүрсэн нь хүний эрүүл мэндэд аюултай 301-500 гэсэн тоог хэдийнэ давсан байна. Хотын захиргаанаас 17 сая оршин суугчдадаа гэрээсээ гарахгүй байхыг анхааруулсан нь арга ядсан хэрэг болов. Бээжингийнхэн өвөлдөө дор хаяж 27 сая тн нүүрс түлдэг. Хүүхдүүд янз бүрийн яндангийн утаан дунд тоглож, хөгшид бөгшүүлж ханиалгах нь Улаанбаатарынхнаас ялгагдах юм алга. Агаарын бохирдлоос болж хохирогсдын ихэнх нь цахилгаан станцын яндангуудын утаанд өртдөг байна. Манайхан муу л бол зүүн хойд талын хар овоохой гэгчээр утааны уршгийг гэр хороололд тохдог боловч 10 метрээс дээш нүүгэлтэн суунаглах утаа дулааны цахилгаан станцуудынх юм. Улаанбаатарт ирсэн Бээжингийн агаарын хяналтын албаны мэргэжилтэн эргэн тойрон уулсаар хүрээлэгдсэн ийм газарзүйн байрлал, уур амьсгалтай газарт ганцхан өдөрт 10 мянга гаруй тн нүүрс шатаадаг цахилгаан станцтай мөртлөө 150 мянган айлын яндангийн утаанаас болж байна гэж шуугиан тарих нь инээдтэй хэрэг гэсэн гэдэг.

Улаанбаатарт өвөлдөө өдөрт хасах 20, үдэш 40 хэм хүйтэрдэг байна. Шөнөжингөө хуралдсан хүйтэн агаар өглөөнөөс эхлэн доошилсоор хасах 20 хэм хүртэл буурч, 500 метрийн өндрөөс буудаг ажээ. Хүйтэн агаар Богд уулын ар бэлийг даган өмнөөс хойд зүгт салхины урсгал дагах бөгөөд хотын гурван цахилгаан станц хотын баруун урд талд салхины дээр байрладаг. Тэдгээрийн яндангаас гарах утаа 90-100 м өндөрт хөшилддөг байна. Цахилгаан станцуудын зууханд өдөр бүр шатаах 14 мянган тн нүүрс  гэр хорооллынхны түлдэг хэмжээнээс даруй 8-10 дахин давна. Улаанбаатарын хоёрдугаар ДЦС 51, гурав дахь нь 44, сүүлчийнх нь 30 жил насалж, олон жил тамхи татсан мэнгэртэй өвгөн шиг утаагаар бөгшүүлж байна. Онолын ёсоор бол цахилгаан станцын насны хязгаарыг дунджаар 30 жил гэж үздэг аж. Улам бүр хаяагаа тэлсээр байгаа их хотын гал голомтод сүүлийн гучаад жилд ганц ч цучил нэмээгүйн улмаас цахилгаан, дулаанаар тасалдахад хүрч байна. Эрчим хүчний тавдугаар эх үүсвэрийн тухай 10 жил ярьсан ч одоо хэр шаваа тавьсангүй. Тавилаа ч ашиглалтад ортлоо 4-5 жил шаардана. Одоо бүх саад тотгор яам тамгын газрын түшмэдийн ширээн дээр овоорчээ.

Уг нь ДЦС-5 барих төсөл бэлэн болсон уу гэвэл бүр жилийн өмнө сүүлчийн хувилбараар бэлэн болсон. Өмнөх хамтарсан Засгийн газар болдогсон бол сонгуулийн өмнө тууз хайчлах дээрээ хүртэл яарч байлаа. Өнөөдөр  шинэчлэлийн Засгийн газар 1,5 тэрбум ам.долларын бондын хөрөнгө босгосон ч шаазгай зүү олоод хийх газраа олохгүй гэгчээр түрүүчийн банкны зээлийн хүүг бууруулах, жижиг, дунд бизнесийг дэмжих, нийгмийн даатгалын санд байршуулах гээд учраа олохгүй байгаа бололтой. Эрхэм гишүүдийн толгойд олонхи, цөөнхийнхөө тоо толгойг өсгөх, Засгийн газраараа тоглох уу, тогтоох уу гэсэн улстөржсөн ухвөр мөчид бодол эргэлдсээр Улаанбаатар хот гал алдах уу, үгүй юу гэсэн асуудал хүйтний амтай цуг цаашилж магадгүй нь. Иймэрхүү янзаар цаг алдвал хойшдоо хонгилын үзүүрт ч гэрэл асахгүй.

Тэгэхээр нэгэнт товлосон Хонхор орчмын газарт шаваа тавьж, Монгол Улсын Засгийн газрын 2010 оны долдугаар сарын 21-ний өдрийн 198 дугаар тогтоолоор баталсан “Төрийн өмчийн концессын зүйлийн жагсаалт”-д багтсан Улаанбаатар хотын цахилгаан, дулааны хэрэгцээг хангах ДЦС-5 төслийг даруй хэрэгжүүлж эхлэхээс өөр арга алга. Энэ бол нийт 450 МВт цахилгаан, 587 Гкал/цаг дулаан үйлдвэрлэх хүчин чадалтай, 1,3 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалттай томоохон төсөл юм. Улсын гар харахгүй “Интернэйшнл Пауэр Жи Ди Эф Суез, Поско Энержи, Сожитс Корпораци, Ньюком ХХК”-ийн төсөл өнгөрсөн оны долдугаар сард давуу эрхтэй оролцогчоор шалгартлаа урт зам туулсан. Эхлээд 2011 оны есдүгээр сарын 28-ны өдөр “Улаанбаатар ДЦС-5” төслийн урьдчилсан шатны тендерийн нээлтэд 36 аж ахуйн нэгж оролцох хүсэлтээ илэрхийлж, тендерийн бичиг баримтаа худалдан авчээ. Ингээд яг хоёр сарын дараа 11 консорциум оролцох саналаа ирүүлж, ТӨХ-ноос 2012 оны хоёрдугаар сарын 21-нд “Митсуи Со.Ltd”, “Самсунг Си анд Ти, КОСПО, Очир төв”,  “Интернэйшнл Пауэр Жи Ди Эф Суез, Поско Энержи, Сожитс Корпораци, Ньюком ХХК” болон “Даилим, Ланко” гэсэн дөрвөн консорциумыг хоёрдугаар шатанд шалгаруулсан билээ. Дараа нь мөн оны тавдугаар сард ”, “Самсунг Си анд Ти, КОСПО, Очир төв”,  “Интернэйшнл Пауэр Жи Ди Эф Суез, Поско Энержи, Сожитс Корпораци, Ньюком ХХК” тунаж үлдээд эцэст нь“Интернэйшнл Пауэр Жи Ди Эф Суез, Поско Энержи, Сожитс Корпораци, Ньюком ХХК” шалгарсан юм.

Хамгийн гол нь ДЦС-5 нь түр зуур гал унтраахад бус, байгаль орчинд хал балгүй дэвшилтэт техник технологийг нэвтрүүлэхэд оршиж байгаа гэдгийг мэргэжилтнүүд ихээхэн үнэлж байна. Яагаад гэвэл технологийн хувьд хүрээлэн буй орчинд ялгаруулах бохирдлын хэмжээг (тоос, азот болон хүхрийн ислүүд, дуу чимээ) Дэлхийн банкны тогтоосон түвшинд байна гэж үзсэн төдийгүй цахилгаан, дулааныг хослон үйлдвэрлэх тул нийт ашигт үйлийн коэффициент нь дан цахилгаан үйлдвэрлэдэг станц болон дан дулаан үйлдэрлэдэг халаалтын зуухыг бодвол хавьгүй өндөр бөгөөд нүүрсний зарцуулалт багатай учир нүүрсхүчлийн давхар ислийн ялгаруулалт төдийчинээ бага ажээ. Орчин үеийн дэвшилтэт эргэлдэгч буцламтгай шаталтат технологийг ашиглах бөгөөд төслийн хөрөнгө оруулагчид ийм төрлийн технологи бүхий зуухны төхөөрөмжтэй станцыг ажиллуулдаг арвин туршлагатай юм байна. Тухайлбал, “Интернэйшнл Пауэр” болон “Жи Ди Эф Суез” нийтдээ 132500 МВт суурилсан хүчин чадалтай цахилгаан станцын хэвийн үйл ажиллагааг хангадаг бөгөөд 175 мянган МВт хүчин чадалтай станцуудыг барьж байна. Дэлхийн 70 оронд үйл ажиллагаа явуулдаг “Жи Ди Эф Суез” компанийн 35 хувийг Францын төр эзэмшдэг аж. Мөн Японы “Сожитц” групп бие даасан эрчим хүч үйлдэрлэгчийн төсөл хэрэгжүүлсэн 20 гаруй жилийн туршлагатай агаад өрсөлдөх өндөр чадвар бүхий JBIC болон арилжааны бусад банкийг “Улаанбаатар ДЦС-5” төсөлд оролцуулах боломжийг нээжээ. Харин “ПОСКО Энержи” нь БНСУ-ын томоохон эрчим хүч үйлдвэрлэгч бөгөөд хилийн чанадад ч үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж байгаа.

Ер нь ДЦС-5-ын зуух, турбин болон бусад үндсэн тоноглолыг дэлхийн шилдэг технологи, туршлага, ноу-хау бүхий Siemens, Alstom, General Electric, ABB зэрэг үйлдвэрлэгчдээс нийлүүлнэ. Зуухыг станцад хэрэглэх Багануур, Шивээ-Овоогийн нүүрсний техникийн шинж чанарт нийцүүлэн үзүүлэлт хамгийн тааруу нөхцөлд ч гэсэн гэрээт цахилгаан, дулааны чадлыг найдвартай гаргахаар тооцоолжээ. Ялангуяа цахилгаан үйлдвэрлэхгүй үед дулаанаар хангах бүрэн боломжтой, ус бага хэрэглэдэг техникийн шийдлээр боловсруулсан байна. Үнс зайлуулах менежментийн хувьд тусгай зориулалтын автомашинаар, эсвэл вагоноор тээвэрлэж болно гэх мэт олон давуу талтай юм байна. Ямар ч байсан Бээжингийн хуучин цахилгаан станцуудын гашуун сургамжийг давтахгүй юм байна гэдгийг урд хөршийн мэргэжилтнүүд ч үнэлсэн байна лээ. Зовлон нэгт хотуудын зорилго ч адил бололтой.

Х.Аянга