Улстөрийн хэнээрхэл тусч албан тушаалын пирамид руу үхэн хатан зүтгэх болсон эрчүүд санасандаа хүрч сарвайснаа авч чадахгүй байгаа нь бузарлагдсантай холбоотой бололтой. Сүүлийн үед урлагийнхан улстөрийн хэнээрхэл тусч үүнийгээ илэрхийлэхдээ нурах шахсан төрийн ордонд урлагийн үзүүлбэр үзүүлэх болж, нүсэр хүнд хөгжмийн аялгуугаар саарал ордныг доргиосоор хэдэн сарын нүүр үзлээ. Хамгийн анх Монгол поп урсгалыг өөрийнхөөрөө үргэлжлүүлсэн дуучин Д.Болд Ерөнхийлөгчтэй найзархаж, цаашилсаар төрийн ордонд тоглолтоо хийсэн нь түүнд Төрийн соёрхол гэх хүн бүрийн аваад байдаггүй эрхэм шагналыг авчирсан нь яалт үгүй улстөрийн хэнээрхэлийн туссаны “шагнал” байв. Гэтэл түүний араас "Sweetmotion" хамтлагийн продюссор Чинбат “Давтагдашгүй” тоглолтоо тавьж, дараа нь дуучин С.Жавхлан “Монгол төрийн тулганы гал бадраах ёслол”-оороо сүүлийг нь мушгив. Гэхдээ энэ удаад бүр олны нүдийг бүлтийлгэж чихийг дэлдийлгэсэн явдал болов. Төрийн ордны Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөнд Самандын хүү Жавхлан тулганы галаа асаажээ. Болохгүй нь юу байхав гэж өмөөрлөө. Гэтэл хэдэн давхар хамгаалалт бүхий газар тулганы галаа асааж байгаа нь цаанаа учир жанцантай гэнэ. Юу гэвээс түүний асаасан гал бузарлагдах нигуур их байгаа учраас ийнхүү хатуу чанга хамгаалалт бүхий газар эмэгтэй хүнээс хол асааж байгаа аж. Бас тулганы гал тахихтай холбогдуулан Бурхан халдун уулнаас шороо авчирсан нь бүүр ч ач холбогдол бүхий арга хэмжээ болж байгаа гэнэ. Тулганы гал бадраах эл ёслолыг УИХ-ын гишүүн Н.Батбаяр, Б.Бат-Эрдэнэ нарын томчууд зохион байгуулж С.Жавхлан мэддэг чаддагаа үзүүлж басхүү дээлийнхээ зах, нударгыг урж тулганыхаа ариун галд өргөжээ. Түүний уураа гаргаж ариун галдаа өргөсөн зах, нударга хоёрыг манжууд монголд нэвтрүүлжээ. Тиймээр монгол хүн монголоороо байхын тулд ийнхүү манжийн үлдээсэн “өв соёл”-ыг устгаж байгаа юм байх. Уг нь манжууд монгол эмэгтэйчүүдээс илүү “бузар” баймаар. Гэтэл ариун галаа бузартахаас сэргийлж эмэгтэйчүүдийг оруулаагүй мөртлөө “бузар” манжийн “бузар зах, нударга”-аар галаа тахиж орхисон нь олныг гайхшруулсан юм. Уг нь монголчууд галаа тахихдаа ард хүж сэлтийг өргөдөг. Гэтэл энэ удаад төрийн ордонд гал асаагчид “бузар” хятадын “бузар “ эмэгтэйчүүдийн хийсэн “бузар” даавуугаар тахидаг байгаа. За тэгээд цаашилбал олон асуудал гарч ирнэ. Төрийн ордны ёслол хүндэтгэлийн өргөөг дан эрчүүд босгосон байж таарлаа. Чамин ур хийц бүхий төрийн далбаа, гэрийн дээвэр туурга, цаваг энэ тэрийг нь ч эрчүүд урлаж. Мэдээж Бурхан халдуны ариун шороог дэвсэж, ариун гал бадрааж байгаа болохоор тулга, галын мод, шүдэнз сэлтийг Монгол улсад монгол эрчүүд хийсэн байж таарах нь. Түүнээс гадна эмэгтэйчүүдийг галд ойртуулж болохгүй бузарлагдчихна гэх шийдвэрийг гаргаж тулганы гал бадраах ёслолд оролцсон эрчүүд бүгд тэнгэрээс унаж, цэцэгнээс төрсөн болох нь илэрлээ. Ёстой гайхалтай... Уригдсан зочид ч дээрх шаардлагыг хангасан нь гарцаагүй. Эмэгтэйчүүд оролцож гал бадраах ёслолыг нь “бузарлаагүй” учраас оролцогчдын магнай тэнэгэр, нүүр дүүрэн инээмсэглэл тодорно. Тэд эмэгтэй хүнээс төрөөгүйн дээр эмэгтэй хүнээс хол байдаг учраас ийнхүү цог золбоо төгөлдөг, хийморь сайтай байдаг бололтой дог оо. Өмссөн зүүсэн нь ч эрчүүд урласан байх магадлалтай. Дээр дурьдсанчлан эрчүүд маань санасандаа хүрч сарвайснаа авч чаддаггүй нь “бузар” эмэгтэйчүүдээс улбаатай юм байна гэдгийг нь нэгэнт тогтоочихсон учраас одоо ер нь эмэгтэйчүүдийг улстөрд сонгох асуудлыг шийдвэр гаргах түвшинд ярих хэрэгтэй. Өмнө нь яагаад квотын дайн болж нь эрчүүд эмэгтэйчүүдийг адлаад байдгийн учрыг ариун гал асаах ёслол хэлээд өглөө шүү дээ. Түүнээс гадна гэр хорооллын айлуудыг бүгдийг нь орон сууцанд оруулъя. Эмэгтэйчүүд гал түлснээс үүдээд гал болон эрчүүд бузарлагдаж энэ улс орон болохоо байгаад байгаа бололтой. Бүгдийг нь байранд оруулчихаар ямар гал түлэлтэй биш, цахилгаан зуух, халуун тогоо энэ тэр дээр хоол цайгаа хийх нь тодорхой шүү дээ. Дэлгүүр, түцнүүдээр зарж байгаа хятад асаагуурыг ч хураая. Хятад асаагуураар монгол гал асаана гэдэг байж боломжгүй зүйл. Улстөрийн хэрэг ч болж мэдэх. Ер нь тамхи асаана гэдэг зөв ч хэрэг юм уу, буруу ч юм уу гэдэг асуудал одоо сөхөгдөх нь. Хэн дуртай нь гэртээ ч, гудманд ч, орц хонгилд ч асааж л байдаг. Энэ мэтчилэнгээр гал бадраах ёслолтой холбоотой асуудлыг түшээд маань нэг мөр цэгцлэхгүй бол цаашид тэнгэрээс унаж, цэцэгнээс мэндлэгсэд цөөрч, хэн дуртай нь энд тэндгүй гал гаргаж ариун галыг “бузарлаж” дуусах нь хэмээн егөөдөхөөс өөр хэлэх үг алга... Ж.Нарангарав