"Шууд чат" булангийн маань өнөөдрийн зочин Монголын их хүрээ хийдийн хамба лам, Хамба Номун хан З.Санждорж байлаа. Тэрбээр манай сайтын уншигчидтай илэн далангүй ярилцахаар яг цагтаа редакцид маань зочлон ирсэн юм. Ингээд түүний ярилцлагыг бүрэн эхээр нь хүргэе. -Монголчууд азийн цагаан сараас нэг сараар хоцорч шинэлэх гэж байна. Яагаад монголчууд азийн зурхайгаас зөрөөд байдаг юм бэ? -Энгийнээр хэлэхэд 2012 он гараад Азийн орнууд бүгд цагаан сараа тэмдэглэж байна. Нэгдүгээр сарын 23-нд шинийн нэгэн болоод ид баярлаж байна. Гэтэл манай монголчууд ази тивд байгаа атлаа энэ жил цагаан сараа нэг сарын дараа буюу  хоёрдугаар сарын 22-нд шинэлэх гэж байна. Үүнд хүмүүс гайхаж, төөрөлдөж байх шиг байна. Хүмүүсийг юмыг амархан мартдаг. Ганцхан энэ жил бүтэн сараар зөрч байгаа юм биш. 2001 оны нэгдүгээр сарын 24-нд Азийн цагаан сар, хятадын цагаан сар  болсон. Харин монголчууд бүтэн сарын зөрүүтэй  шинэлсэн. Яагаад ингээд зөрөөд байдаг гэхээр намрын сар илүү сартай байсан учир зөрсөн. 2011 онд  илүү сартай зуныг үдсэн болохоор нэг сараар зөрж тэмдэглэх нь зөв. Одон орон гүн ухааны тооллоор нэг сарын дараа тэмдэглэж байна. Хаврын урь орох өдөр Монголын цагаар хоёрдугаар сарын 4-6-ны хооронд ордог. Хаврын урь ороогүй байхад цагаан сараа мэдэглэж болохгүй. Тэгэхээр хүн бүр цаг тооны бичгээ эргүүлээд харж сайн ашиглаж сурах хэрэгтэй. Энэ жилийн хаврын урь хоёрдугаар сарын 4-ны 18,30 цагт буюу хагас сайн өдөр өвлийн адаг цагаагчин үхэр сарын хөхчин хонь өдөр байна. Жил бүр зөрлөө азийн цагаан сараас зөрүүллээ гэсэн хүмүүсийн төөрөгдөл дээр тоглолт хийгээд байгаа хүмүүс байна. Хятад дөрвөн улирлыг нарийвчилдаггүй дулаан уур амьсгалтай. Монголчуудын лам нар буруу зурхай зураад шинжлэх ухааны үндэслэлгүй гэж ойлгож болохгүй. Энэ бол маш нарийн тооцооллоор гаргасан байдаг. Монгол үндэстний 100 жилийн цаг тооны бичгийг зураад гаргачихсан болохоор дахин маргаан гарахгүй байх. -Дэлхий ганцхан  сар, одтой байтал яагаад  ийм шар зурхай, төгс буянтын гээд олон  зурлага, зурхай гараад байна вэ? -Бид буруу ярьж буруу ойлгоод байна. Зурхайн ухаан гэдэг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, олон орон судлалын шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нэг нартай, нэг сартай тэнхэлгээрээ эргэдэг. Гэтэл шар зурхай, төгс буянт гэж ойлгогдоод байгаа. Зурхай нь урсгалаараа явдаг болохоос үндсэн ганцхан тооцоололтой. Түүнээс шар, төгс буянт гээд өөр зурхай байна гэж ойлгож болохгүй. Харин яагаад зөрдөг юм бэ гэхээр өдрийн нарыг ашиглахаар зуны өвлийн цаг тоололд шилждэг болохоор зөрүү үүсдэг. Зурхайд нарны хөдөлгөөний үндэс болгосон зурхай, сарны хөдөлгөөнийх гэж байдаг бол нар сарны хосолсон хөдөлгөөнийг хосолсон тоолол нь Монгол зурхайн тоолол юм. Өдөр тасраад байгаа нь нар сар тасраад байгаа юм биш. Ийм жигд биш хөдөлгөөний зөрүүг шинжлэх ухаанд хожуу тогтоосон. -Та яагаад төгс буянтын зурхай байхгүй гэж яриад байна вэ? Та лам хүн шүү дээ? -Түвдийн зурхайн Гэ дан сар зи гэдэг судар бий.  Энэ үгийг махчлан орчуулахаар төгс буянтын зурхай гэдэг сударын нэр юм. Ишбалжир гэдэг хүн шинэ зурхай тоолол нээчихсэн юм биш. Өмнөх зурхайн ухааныг сайжруулаад өөрөө зохиосон номондоо ийм нэр өгсөн юм. Манай зурхай ч нар тэр номноос иш аваад байгаа  юм. Зурхай ухаан гэдэг хүн төрөлхтөн бий болсон цагаас судлагдаж ирсэн. Өнөөг хүртэл судлагдаж явсаар ирсэн  шинжлэх ухаан юм. -МУИС-ын Физик электроникийн сургуулийн эрдэмтдээс танд хандсан санал иржээ. Хамтарч ажиллах боломж бий юу. Гол асуудал нь орчин үеийн астрофизик, геофизикийн асуудлууд зурхайтай хэр тохирдог  вэ? -Маш сайхан асуулт байна. Танай МУИС-тай  хамтарч ажллах боломжтой. Хуучин судрыг шинжлэх ухаантай хавсарч судлах хэрэгтэй байгаа юм л даа.  Ямар хөдөлгөөн давтамжийг лам нар яаж тооцолсон тэр нь шинжлэх ухаанд хэрхэн тохирч буйг тогтоох  учиртай. Жишээ татахад нэг жилд гэр хоног 360,  өдөр хоног 365, сар хоног 371 ингэж нарийвчилж гаргаж байжээ сударч тэмдэглэснээр. Үүнийг  одон орон судлалд ч тогтоосон шүү дээ. - Хамба лам аа танай гандан хийд хэдэн онд дэлхий бөөрөнхий гэдгийг мэдсэн  юм бэ. Ер нь бол 90 жилийн өмнө мэдээгүй байсан. Нар,  сар,  од гараг гэж яриад байх юм. Танай хийд од,  сар хардаг дурантай болсон юм уу. Эсвэл харь гаригаас ирсэн ламтай юм уу? -Хүмүүст  ийм ойлголт бий. Лам нар  дэлхийг хавтгай гэж үздэг гэх яриа бий.  Энэ бол худлаа. Хар зурхайн ухаанд энгийн хүмүүст ойлгуулахын тулд мэлхийг зурж үзүүлсэн юм. Дэлхий бөөрөнхий гэдгийг 2200 жилийн өмнө тогтоосон гэдгийг түүхэн сударт тэмдэглэн үлдээсэн байна. Та түүхээ сайн судлах хэрэгтэй.  Хүннүгийн үед Уйгарын Богачүр хааны үед одоогийн  Эрдэнэзуугийн  хийдэд одон орон судлал  байсан байгаа юм. Лам нар бүдүүлэг, дэлхий хавтгай гэж үздэг хэмээж болохгүй шүү. Дэлхийн одон орон судлалд монголчууд  их хувь нэмрээ оруулсан. Монголын их хүрээ хийдэд америкаас одон орон судлалын сүүлийн үеийн хүчирхэг дуран авай авчран хэрэглэж байгаа. Бид ид шидээр үзээгүй. Судалгаа хийхээр тэрхүү дуранг авчирсан. -Орчин үеийн дурангаа ашигладаг лам бий юу? Шууд ашиглаж байгаа. IX Богд Жавзундамба хутагтыг Монголын бурхан шашинтны тэргүүнээр сонгох шийдвэр гаргасан  Д.Чойжамц хамбыг Захиргааны хэргийн шүүхэд өгсөн. IX Богдыг эсэргүүцэх болсон шалтгаанаа хэлээч гэсэн байна? Хүмүүс их сайн санадаг юм байна л даа. Богдыг залгамжлан тодруулах асуудлыг бид эсэргүүцээгүй  ээ. IX Богдыг 1999 оны долдугаар сарын 30-нд 01 тоот тогтоолоор өргөмжилсөн байдаг. Тэр үед монголын иргэн болоогүй, монголоор нэг ч үг хэлж чадахгүй хүнийг  монголын сүсэгтэн олны тэргүүнээр өргөмжилсөн нь зөв зүйтэй зүйл мөн үү. Мөн тэр хүнийг өөрөө явж чадахгүй, сонсохгүй, өтөл настай болсон хойно нь тодруулж байгаа нь учир дутагдалтай тул эргэж хараад ул суурьтай хандвал ямар вэ гэдэг үүднээс Захиргааны хэргийн шүүхэд хандсан юм. -Танд нутгийн зөвлөлөөс тань амжилт хүссэн байна. Мөн нэг уншигчаас Христын шашин хүнд юм өгдөг. Харин буддын шашин авдаг. Энэ ямар учиртай вэ гэсэн асуулт иржээ? -Нутгийн зөвлөлийн гишүүддээ баярлалаа. Үүнийг би ганц хэлээгүй. Бурхны шашин бол авдаг шашин. Бусад шашин өгдөг. Манай хийд энэ бүхний эсрэг анх байгуулагдсан цагаасаа эхлээд үнэ, төлбөрийн асуудлыг авч хаясан. Хүн сайн дураараа өгсөн ч авдаггүй. Харин төв Гандан хийд маань социализмын үеийнх шиг үнэ мөнгө тогтоогоод явж байна. Жавж гээд номыг 30 мянган төгрөг, Алтанганжуур 15 мянган төгрөгөөр уншиж байна. Энэ олон сүсэгтнүүддээ шатахуунаас илүү дарамт болж байна. Ийм мөнгө авлаа гээд хариу номыг нь уншдаггүй. Кассанд мөнгө хийгээд л бөөнд нь ном уншиж байгаа. Миний ном хаана байна гэхээр “Та бүхэн бурхан шашиндаа шүт. Уншигдаж байгаа” л гэдэг. Үүнийг Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч хүртэл хэлж байсан. Үүнийг албан ёсоор нь Ерөнхийлөгчид тавьж байсан ч энэ үйл ажиллагаа чинь зөв. Бид дэмжинэ гэдэг. Ийм зүйлээс болж бурхан шашны нэр хүнд унаж байна. Үүнийг нь гадны шашин ашиглаж, бусдад юм өгч орон зайг ашиглаж байна. Би хүүхдүүдэд жил бүр юм өгдөг. Шинэ хийд болохоор зарим хүмүүс мэддэггүй. Хүмүүс дээр үеийнх шиг цэрэгт явахгүй нь тулд лам болж байна. Цэргийн бүртгэл явахаар цэрэгт явах хүмүүс ихээр гарч ирдэг. Цэрэг татлага болохоор л би найз охиноосоо холдмооргүй байна ламын үнэмлэх өгөөч гээд л худлаа лам нар гарч ирээд байна. Ингээд л худлаа лам нар олноор гарч ирж байна. Нэг шашин юм байж нэгнийгээ муугара хэлдэг гээд хүмүүс эмзэгээр хүлээн авдаг. -Төв Гандангийн хойд талд шинэ төв байгуулагдлаа. Манай бурхан шашинтны төв яг хаана байна вэ? -Бат цагаан хийд гээд зүгээр хийд байгаа. Улсын төсвийн мөнгөөр 8 тэрбум төгрөгөөр барьсан. 1990 онд бурхан шашны төв нь Гандан дээр байна гэсэн байгаа. Харамсалтай нь Монголын бурхан шашинтны төв Гандан хоёрыг нийлүүлсэн. Ингэхээр албан ёсоор бурхан шашинтны төв байхгүй болсон. Биднийг үүнийг шүүмжлэхээр сая Богдыг энэ төвийн тэргүүнээр тавьсан. Одоо үүний тамга тэмдэг ч байхгүй. Энэ төвийн тамга, тэмдэгний дардас нь надад бий.  Би та нарт бланкыг нь харуулья. Өөрөөр хэлбэл, хоёр байгууллагыг нийлүүлчихсэн. Энэ бол Засгийн газар, УИХ-ыг нийлүүлснээс ялгаагүй. Энэ хүн бурхан шашинтны төвөө олохгүй байх нь зөв. -Төвдөөс оруулж ирсэн гэх Төгс буянтын зурхай хэдэн онд үүссэн бэ. Анх орж ирэхдээ л шашинтай гүнзгий холилдсон байсан уу? -1747 онд буюу 300-гаад жилийн өмнө Ишбалжир гэдэг хүн зохиосон ном юм. Бие даасан зурхай биш. - Шарын шашны сүм хийдүүд орлогын төлөвлөгөө, маркетингийн төлөвлөгөө гэж их ярьдаг болжээ. Энэ нь мухар сүсгийг ашиглаж ашгийн төлөө ажиллаж байна гэж үзэх үндэслэл мөн үү? -Зах зээлээс хойш зөндөө сүм хийд байгуулагдсан. Хийдийнхэн сүсэгтний суулгаж байгаад номыг нь  уншиж өгч байгаа бол шударга. Гэтэл олноор нь ном бичээд уншиж дотоод хяналтгүй явж байгаа нь үнэн. -Лам хуварга та бүхэн ард түмнээ гээд л ном хураад байдаг. Гэтэл ард түмний амьдрал улам доройтоод байгаад та нар ичихгүй байна уу. Бурханы шашин, сүсэг бишрэлийг бизнес болгож байгаа лам нарт би гомдож байна? -Санал нэг байна. Үнэхээр ичиж амьдармаар байна. Бурханы шашиныг бизнес болгоод байхаар хүний амьдрал яаж сайжирах юм. Мөнгийг нь авчихаад номыг нь уншиж хүлээж авах ёстой байтал унүихгүй байгаа юм. Тухайн хүн даллага авлаа гэтэл бөөнд нь уншихаар яаж үр дүнгээ өгөх юм. Харин маргаашнаас нь  өрөнд орж, мөнгөө алдана биз дээ. -Бид өнөөдөр 21 дүгээр зуунд амьдарч байна. Гэтэл үс авдаг, авдаггүй өдөр гэж байна. Үсээ ч засуулж чадахгүй болчихлоо? -Хувь хүний сонголт. Шашины хүмүүс номоодагадаг болохоор бичиж байгаа. Сүсэгтэй хүмүүс  үсээ засуулах өдрөө харах нь зөв. Монголчуудын ёс заншил, уламжлалт зан үйл юм байгаа юм. Хүүхдийн үсийг анх  үргээхийг зохицуулсан юм. Түүнээс үсээ ямар ч өдөр засуулж болно. Лам нар ном уншиж байна гэж сүсэгтэн олныг хуураад  “Call me honey” гээд цахим захидал бичээд сууж байдаг. Ингэж олон түмнийг хуурч болж байгаа юм уу? -Энэ зөв асуулт байна. Лам нар ном уншиж байна гээд утсаар яриад сууж байдаг. Залуухан оюутан байвал номыг нь уншиж өгөхгүй байх жишээтэй. Лам дээл өмссөн луйварчин ч бий. Хүмүүсийг хуурдаг лам олон болсон. -Худлаа ном уншиж байгаа ламыг яаж хянах вэ. Ер нь хуурамч лам нарыг яах ёстой юм -Сахил санваарыг нь  сахиулах. Ёсзүйн дүрэм гаргана. Шинжлэх ухаан техникийн хүчээр ч ном уншиж байгаа  лам нарыг хянаж болно шүү дээ.  Хэн утсаар ярьж байна.Сэтгэл нь зөв бол яаж ч таслан зогсоож болно. Сүсэгтэн олон лам нарын бурууг өөрт нь хэлдэггүй. Лам хүнээс айдаг. Ингэж өөгшүүлж давраадаг. Болохгүй байгаа лам нарын тухай хэлж бай гэж хэлмээр байна. -Таныг  хийдээсээ хулгай хийгээд цагдаагийн байгууллагад шалгагдаж байсан. Тэр хэрэг чинь юу болсон бэ? -Энэ бол 30 жилийн өмнөх яриа. Өглөөний сонины зурхайн  2 жилийн өмнөх дугаарт  гарсан гүтгэлгийн шинжтэй мэдээлэл байна. Багшийнхаа ном судрыг хулгайлсан ч гэж ярьдаг. Тэр сонин залруулга гаргаж байсан. Би  цагдаагийн байгууллагад огт шалгагдаж байгаагүй. -Таныг зурагтаар харахад  МАХН-ын хурал цуглаанд сууж харагдах юм таныг улс төрд хүч үзнэ гэж хүмүүс ярих юм үнэн үү? -Би монголын үндэсний ардчилсан намыг дэмжигч хүн. Улстөрд орох сонирхол байхгүй. Үндэсний үзлээ л дэмжиж байгаа юм. Энэ нам бурхны шашныг төрийн шашин болгоё гэсэн  бодлого хөтөлбөртэй юм. Тиймээс зарим арга хэмжээнд нь оролцсон. -Та зурхайч уу? Тийм бол сонгуулийн өнгийг хэлээч? -Би зурхайч мэргэжилтэй.  Зурхайч хүн улстөрийн өнгийг хэлдэг л дээ. Зурхайд улстөрийн өнгө байхгүй гэж зарим зурхай ч бултдаг. Энэ жил МАН, АН илүүрхэж олонхи болно гэсэн зүйл харагдахгүй байгаа. Энэ хоёр улстөрийн хүчнээс гадна гуравдагч хүчин орж ирээд хувь тэнцүү суудал авна. Хэн нь ч олонхи болохгүй гэсэн хар зураг байгаа. Удахгүй гарах луу жилийн өнгийг хэлж өгөөч? -Энэ луу жил өег цатгалан байж, сүү арвижиж, юу санасан сэтгэгчлэн бүтнэ гэж зурхай  дээр их сайхнаар тодорхойлсон байсан. Энэ үгний цаана маш их утга агуулагдсан гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Зундаа зуншлага сайтай, өвөлдөө өнтэй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Та МҮАН-ы дарга М.Энхсайхантай ойр харилцаатай юу? Тиймээ. Үзэл бодол нэгтэй байдаг. Үндэсний үзэл дээр санаа ижил байдаг. Таны энэ өдрийн амар амгаланг айлтгая. Танай хийд номыг орчин үеийн тоног төхөөрөмж ашиглан хөнгөн шуурхай үйлчилж буйд баярладаг шүү. Би 1951 оных. Ямар ном уншуулж засал хийлгэх вэ? -Баярлалаа. Та манай хийдэд очоод компьютерт  жилээ хийлгээд  бүх засал ном чинь гараад ирнэ шүү. -Хоёулаа усан махбодитой, нохой жилтэй хүмүүс хэр таарамжтай вэ. Адилхан жилтэй хүмүүс зурхайн номонд таарамж сайтай  байдаг. Ялангуяа нэг махбодитой бол. -Надад нэг асуулт байна. Манай охин хулгана жилтэй юм л даа цагаан сараас өмнө даахийг нь авах уу? Дараа даахийг нь авах уу хэлж өгөөч? -Цагаан сараас өмнө авах хэрэгтэй -Хийдийн хамба лам нар гадаад, дотоод явж казино тоглодог гэж байсан. Та бас тоглодог уу? -Лам нар гар дээрээ мөнгө авах эрхгүй. Одоо бүр бурхны шашны эсрэг зүйл хийж байгаа юм байна. Надад тийм зүйл байхгүй.  -Зурхайн ухаан нэг байна л даа. Тэгвэл зурхайг зурж байгаа зурхайчдын чадварын асуудал гэж байх шиг байна. Тухайлбал, Л.Тэрбиш зурхайчийн талаар таны бодол? -Л.Тэрбиш гуай бол сайн эрдэмтэн хүн мөн. Хамгийн харамсалтай нь шинжлэх ухааны эрдэмтэдтэйгээ ам мурийгаад байдаг овжин хүн. Учир нь 100 жилээр л тооцоод л гаргачихад болох юмыг орлогоо бодоод л заавал нэг нэг жилээр гаргаад байх юм. Уг нь хувь хүний эрх ашгаас гадна үндэсний эрх ашиг байх ёстой. Гэхдээ одоо гайгүй болж байгаа юм шиг байна лээ. -Манай шууд чатад оролцсонд баярлалаа. Ирэх жилд монголчууддаа хандаж хэлэх зүйл юу байна? -Монголын ард түмэндээ морилон ирж буй луу жилдээ элгээрээ энх амгалан төрлөө түвшин амгалан байхыг ерөөе. Энэ жил их онцлог жил байгаа. Хөх луу жилтнүүд, харш жил болох  бүх нохой жилтэн хүмүүс хүнд, хатуу жил. Тиймээс засал мөрөө зөв гаргахаас эхлээд заслаа сайн хийлгээрэй. Энэ жил идээ ундаа элбэг сайхан жил гарч байгаа шүү. Ум сайн амгалан орших болтугай гэж ерөөе.