Манай Халзан бүрэгтэй төсөл 2011 оноос эхлэлтэй төсөл. 2020 оноос Монгол Улсын Засгийн газар ховор элементийг сонирхож, судалгаа, хайгуул хийх хэрэгтэй талаар идэвхтэй ярих болсон. Улмаар манай төслийн хайгуулын ажил 2021 оноос эхэлсэн юм. Миний хувьд Халзан бүрэгтэй төслийг эхэлсэн цагаас нь хариуцан ажиллаж, одоо МНРИК ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байгаа.

Уншигчдад маань өөрийгөө товч танилцуулна уу? 

Би Геологич мэргэжилтэй. Бакалавраа ШУТИС-д, магистраа Америкийн Засгийн газрын Fullbright-н тэтгэлгээр Ютагийн их сургуульд хамгаалсан. Төгсөөд л индастрид дурлаж, шууд уурхайд ажиллаж эхэлсэн юм. Өдгөө уул уурхайн салбарт карьерынхаа 17 жилийг зарцуулсан байна.

Би ажлын гараагаа Тавантолгойн орд, Ухаа худгийн уурхайгаас эхэлсэн. Миний хувьд ордын нөөцийг тогтоохоос эхлээд геологийн бүхий л ажлыг хийж, хариуцаж байв. Уул уурхайн орд газрыг эргэлтэд оруулах үйл ажиллагаа яаж явагддагийг сурсан маань тэр. Түүнээс хойш нүүрс, төмрийн хүдрийн уурхайнууд дээр ажиллаж байсан. Бас Дэлхийн банкны ДС төвд Уул уурхайн ахлах мэргэжилтнээр ажилласан. Ажиллах хугацаандаа голдуу улс орнуудын засгийн газарт зөвлөх үйлчилгээ, зээл, техникийн тусламж үзүүлэх төслүүдийг удирдаж, уул уурхайн бодлогын чиглэлд засаглал сайжруулах чиглэлд ажиллаж байв.

Байгалийн баялагтай орнуудад нийтлэг ажиглагддаг сул тал нь салбарын засаглал сул байх, чадавх муутай байх явдал. Засаглал сул байх тусмаа “баялгийн хараал” гэх зүйл рүү ойртоод байдаг. Тиймээс олон улсын түвшинд баялагтай орнуудад бодлогын зөвлөгөө өгөх, түүнийг дагасан санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх шаардлага гардаг. Миний хувьд Замби, Малави, Суринам, Босиа Герцеговина гэхчлэн баруун Балкан, Африк, Карибын нэлээд олон орныг хариуцан ажиллаж байсан.

Дэлхий даяар томоохон уул уурхайн төсөл удаашрах, урагшлахад хүндрэлтэй байх тохиолдол түгээмэл ажиглагддаг. Таны туршлагаар уул уурхайн төслийг урагшлуулах, хөдөлгөхөд юу саад болдог вэ?

Ер нь ажиглаад байхад уул уурхайн төслүүд урагшлахгүй, удаашрах хэд хэдэн нийтлэг эрсдэл байдаг. Нэгдүгээрт, төслийн санхүүжилтийн асуудал. Хоёрдугаарт, төсөл хэрэгжүүлэхэд төрийн зохицуулалтын тодорхой бус, тогтворгүй байдал. Гуравдугаарт, төслийн оролцогч талуудын харилцан тэгш бус оролцоо.

Манай улсад л гэхэд хайгуулын төсөл хэрэгжүүлэхэд тулгарч буй хамгийн хүндрэлтэй зүйл нь бодлого болон бодлогын хэрэгжилтийн зөрүүтэй байдал. Төсөл хэрэгжүүлэгчдийн хувьд уг нь өрөм тавих, дээж авах, лабораторид өгөх гэх мэт техникийн ажлаа хийх батарейны хязгаартай. Гэхдээ  яалт ч үгүй сүүлийн жилүүдэд төсөл хэрэгжүүлэгчид ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх, тухайн орон нутгийн нийгмийн асуудлуудыг шийдэх, тэр байтугай засаг захиргааны нэгжүүдийг чадавхжуулах ажлыг ч давхар хийх хэрэгцээ үүсээд эхэлчихлээ. Эдгээр хэсгүүд төслүүд дээр цаг, хөрөнгө хүч маш их алдуулдаг. Удаан хугацаанд шийдэгдээгүй нийгмийн болон салбарын бүх асуудлыг нэг компани очоод л шийдэх боломжгүй шүү дээ.

Ер нь дэлхий даяар явж буй “resource nationalism” буюу байгалийн баялагт төрийн хяналт, эзэмшил, ашиг хүртэх эрхийг нэмэгдүүлэх үзэл манай улсад бас явж байна. Үндэстэн дамнасан компаниудад ч том эрсдэл үүсгэдэг болсон. Жишээ нь Серби Улс дахь Рио Тинтогийн литийн төсөл хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарчихсан л байж байна. Гэхдээ миний ажиллаж байсан Африкийн ч юм уу бусад орнуудтай харьцуулахад Монгол олон жилийн уул уурхайн туршлагатай, уурхайгаас үүссэн муу легаси тун цөөн. Тэгээд ч легаси үүсгэх хаагаагүй орхичихсон ч юм уу хөгшин уурхай байхгүй учраас газар шороо хамгаалах үзлийг хэт дэвэргэхгүйгээр даваад гарчих юм шиг санагддаг. Нөгөөтээгүүр иргэдийн боловсролын түвшин өндөр, тэгэхээр адаглаад л тулаад тайлбарлаад хэлэхэд бас арай өөр байдаг л даа. Тэгэхээр муйхар эсэргүүцэл биш, ойлголцолд суурилсан хэлэлцээр, яриа хийх боломж Монгол Улсад илүү байгаа гэж боддог. Яах вэ уул уурхайн үйл ажиллагааг муу талаас нь дэвэргэж ярьдаг цөөнх л байдаг. Гэхдээ сошиал суурьтай.

Байгалийн баялаг ихтэй, уул уурхайгаасаа хамааралтай улс орнуудад уул уурхайн төслүүдээ урагшлуулах зайлшгүй хэрэгцээ байдаг. Тэгвэл хэрхэн уул уурхайн компаниудаа хариуцлагатай ажиллуулж, төслүүдээ амжилттай хэрэгжүүлэх вэ? Мөн нөгөө талаасаа оролцогч талуудын оролцоо, зөвшилцөл ямар түвшинд байх ёстой вэ?

Өмнөх туршлагаасаа харахад, уул уурхайн төслүүдийг амжилттай, саадгүй хэрэгжүүлэхийн тулд оролцогч талуудын оролцоо тэнцвэртэй байх нь чухал. Удаан хугацаанд Монгол Улсад төр, лиценз эзэмшигчийн хооронд л харилцаа явдаг байсан бол иргэд оролцоогоо хэрхэн хангахаа мэдээгүй явсаар ирсэн динамик өөрчлөгдөөд оролцох хүсэл нь их хүчтэй болж байна. Энэ нь ч зүй ёсных буюу олон улсад ч иргэдийг оролцуулж байж л төсөл урагшилдаг. Гэхдээ оролцогч талуудын оролцооны тэнцвэртэй байх их чухал юм шиг. Одоо бол төр, төсөл хэрэгжүүлэгч, иргэн гэсэн 3 талын хамгийн хүчгүй, сул тал нь төсөл хэрэгжүүлэгч шахуу болчхоод байгаа. Баахан л үүрэгтэй, эрх гэж байхгүй, эрх нь хангагддаггүй. Энэ байдлаараа хайгуулын төслүүд нь гацах, удах, төсөл хэрэгжүүлэгч нар нь туйлдаад, яваандаа Монгол Улс хайгуул руу ирдэг хөрөнгө оруулалт ч үгүй, уурхайгаас олох орлогогүй болох зам руугаа явах байх.

Халзан бүрэгтэй төслийн хувьд анхнаасаа оролцогч талуудын оролцоог хангах, тэгш байлгахад анхаарч ирсэн. Орон нутгийн иргэдийн оролцоо манай төсөл дээр бол их сонин. Олон тооны оролцогч, тэгээд сонирхогч талтай, маш их сонирхдог, хэт их мэдээлэлтэй шахуу. Гэхдээ төсөл нь хэрэгжээгүй удчихсан болохоор сошиалаас голдуу авсан мэдээлэлд бодит юм туйлын бага.

Гэхдээ төслийг огт мэдэхгүй сонирхогч талуудаа салгаад, зөвхөн Мянгад сумын малчин төсөл хэрэгжүүлэгч хоорондын харилцааг харвал их эрүүл санагддаг. Цөөхөн Монгол залуучууд энэ хэт дэвэргэсэн мэдээлэл, саад дунд ямар их хичээж ажилладгийг Мянгадын жирийн иргэд бол мэднэ. Удаан ч гэсэн зөвшилцөл явж л байгаа. Мэдээж удаан хугацаанд төслийг хортой гэж яриад, буруу ойлголцчихсон юм чинь эвлэрэхэд цаг орно.

Иргэд оролцоогоо нэмэгдүүлж, уул уурхайн төслүүдэд зөв шаардлага тавихын тулд ямар тайлан, мэдээллийг мэддэг байх хэрэгтэй вэ?

Ер нь бол байгаль орчин, нийгэмтэй холбоотой тайлангууд нээлттэй байгаа. Нээлттэй ч байх ёстой. Харин техникийн үйл ажиллагаатай холбоотой зарим тайлангууд хүнд, мэргэжлийн тайлбар, үг хэллэг ихтэй байдаг. Тэгэхээр байгаль орчин, нийгмийн тайлангууд бол ойлгомжтой. Тэндээс байгаль орчинтой холбоотой юу хийсэн, ямар хэмжээний нөхөн сэргээлт явагдсан, ямар үр дүнд хүрсэн, ирээдүйд юу хийх ёстой гэх мэт мэдээллийг тодорхой харж, саналаа тусгаж болно.

Техникийн үйл ажиллагааны хувьд болохоор тайлан уншихаасаа илүү очоод үзчих нь амар. Өрөмдлөг л гэхэд төсөл хэрэгжүүлэгчид хүсэлт тавиад л орж үзээд, хэдэн метр гүн өрөмдөв, хаанаас, яаж дээж авав, дээжээ хаашаа явуулав гээд харчхаж болно.

Яг үнэндээ хайгуулын компаниуд алхам тутмаа өөрсдийгөө иргэдэд зөвөөр ойлгуулж, тайлбарлах ажилтай болчихсон. Мэргэжлийн хүний хувьд бага зэрэг ядармаар санагддаг. Барилгачин хүнд тоосгоо ингэж өр, зуурмагаа тэгж зуур гээд байвал мэдээж хэцүү шүү дээ.

Уул уурхайн салбар дахь хөрөнгө оруулалтын талаар ярилцъя. Гаднаас хөрөнгө оруулалт татах боломж хэр байна? Ер нь бид өөрсдөө чухал уул уурхайн төслөө хариуцаад, хөрөнгө оруулалт хийгээд явах чадамжтай юу?

Уул уурхайн төслийн хөрөнгө оруулалт их хэмжээний санхүү, хүч хөдөлмөр шаарддаг. Сүүлийн үед дэлхий даяар энэ салбар руу чиглэсэн хөрөнгө оруулалт улам л татарч байгаа. Нөгөө талд IT, хиймэл оюун ухаан руу хамаг л хөрөнгө оруулалт нь урсах болсон. Улмаар уул уурхай түшиглэсэн эдийн засагтай улс орнууд татварын хөнгөлөлт, бодлого, зохицуулалтаа хөнгөлөх, зөөлрүүлэх замаар хөшүүрэгдэн хөрөнгө оруулалт татахыг эрмэлзэж буй. Монгол Улсын хувьд уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалт татах таатай нөхцөл нь хязгаарлагдмал. Томоохон хөрөнгө оруулагчидтай арбитрын маргаануудтай, Засгийн газар тогтворгүй, олон дахин солигддог зэрэг хүчин зүйлүүд нь уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалт татахад улам хүндрэлтэй болгодог. 

Монголчууд өөрсдөө уул уурхайн төслөө хөдөлгөөд явах эсэх нь төслийн цар хүрээ, хэмжээнээс л шалтгаална. Жишээлбэл, алтны болон жижгэвтэр нүүрсний төслүүдийг дотоодын компаниуд өөрсдөө санхүүжүүлээд, хөдөлгөөд яваад байгаа. Гэсэн ч баяжуулах үйлдвэр, зам зам тээвэр гэхчлэн уурхайг түшиглэсэн дэд бүтэц барихын тулд гаднын хөрөнгө оруулалт заавал орж ирэх шаардлагатай болж байгаа юм. Манай төсөл ч гаднын хөрөнгө оруулалт ялт ч үгүй хэрэгтэй төслүүдийн нэг болж таарна. Ер нь томоохон төслүүд гадаадын хөрөнгө оруулалтаас их хамааралтай. Үүн дээр нэмэлтээр хэлмээр байгаа зүйл нь гаднын хөрөнгө оруулалтыг дан ганц мөнгөөр хэмжиж болохгүй. Түүнийг дагаад, технологи, ноу-хау, мэргэжилтнүүд орж ирж байдаг. Өөрөөр бол дотоодын компаниуд алсдаа бие даан уул уурхайн төслөө авч явахад, чадавхжихад чухал нөлөө үзүүлнэ. 

Дэлхий даяар газрын ховор элементийн эрэл хайгуул нэмэгдэж, нэг төрлийн уралдаан мэт харагдах болсон. Бид энэ уралдаанаас үнэхээр хоцорч байгаа юу?

Тийм. Үнэхээр бодитоор уралдаж байгаа. Дэлхийн зах зээл дээр ч цөөн хэдэн нийлүүлэгч орон байгаа учраас хэн нь нөөцөө түрүүлж олж, нэмэгдүүлж чадсан нь давуу талтай болж буй. Үнийн хувьд ч хурдан унах, савлах боломжтой буюу мэдрэг зах зээл тул цаг хугацаа маш чухал. Монголын хувьд газрын ховор элементийг үнэхээр л ашиглах гэж байгаа бол бага ч атугай хурдан хөдлөх хэрэгтэй байгаа. Ер нь Төв Азиас Казакстан, Узбекистан гээд газрын ховор элементийг онцгой анхаарч, хайгуулаа нэмэгдүүлж байгаа бол Хятад өөрийн нөөцөө тасралтгүй нэмэгдүүлж байна. Орос ч мөн газрын ховор элементийн нөөцөө нэмэгдүүлээд, боловсруулалтаа судлаж байгаа буюу биднийг тойрон хүрээлж буй улс орнууд энэхүү уралдааны хүчтэй өрсөлдөгчид. Бидэнд байгаа боломж нь хурдан л ажиллах. Монгол Улс багахан ч болов давуу байдал олж авахын тулд цаг хугацаа алдахгүй хайгуулаа хурдан хийж дуусгах ёстой.

Халзан бүрэгтэй төслийн хайгуул хэр явцтай явж байгаа вэ? Мөн төсөлтэй холбоотой сонирхолтой мэдээллийг хуваалцана уу?

Өнгөрсөн жил чинь урьдчилсан ТЭЗҮ-гээ баталсан. Одоо нарийвчилсан ТЭЗҮ (Definitive Feasibility)-гээ боловсруулах ажил явагдаж байна. Нөөц бүрэн тогтоогдоогүй тул зарим хэсгийг дуусгаж чадахгүй байгаа. Нөөцөө тогтоосны дараа уурхайн нас, эдийн засгийн өгөөж, байгаль орчны ул мөр тодорхой болно. Одоогоор цаасан дээр манай төсөл 20 гаруй жил ашиглах боломжтой гэж харагдаж байгаа. Бидний зүгээс Монгол Улсын газрын ховор элементийн анхны, томоохон амбицтай төсөл тул богино биш урт хугацаанд үр өгөөжөө өгөх төсөл байгаасай гэж хүсэж буй.

Учир нь төсөл урт настай байснаар урт хугацаандаа үр шимээ өгөх боломжтой байдаг. Богино настай төслүүдийн хувьд, жишээ нь 3 настай алтны уурхайг авч үзье. Мөнгө нь дороо эргэлтэд орж дуусдаг тул мөнгөгүй болоод хамгийн наанадаж нөхөн сэргээлтээ хийх боломжгүй болдог. Харин урт настай уурхай нь санхүүгийн хувьд бэхэжсэн, нөхөн сэргээлтээ хангалттай түвшинд хийх боломжтой. Мэдээж урт настай төслүүдийг хэрэгжүүлэгч компаниуд нийгэмд сайн легаси үлдээх, түүнийгээ хадгалж, дараа дараагийн төслүүдээ хэрэгжүүлээд явахыг л хүснэ шүү дээ.

Ирэх жил та бүхэн ямар ажил амжуулахаар төлөвлөсөн байгаа вэ?

Юутай ч ирэх жил бид нарийвчилсан ТЭЗҮ-гээ дуусгах хүлээлттэй байна. Ингэснээр төслийн цаасан концепт бэлэн болно. Монгол Улсын эрдэс баялгийн санд нөөцөө бүртгүүлнэ. ТЭЗҮ-гээ шинэчилж баталгаажуулна. Байгаль орчны үнэлгээгээ баталгаажуулна. Эдгээр баримт бичгүүд батлагдсанаар төсөл хэрэгжихийн өмнөх бүх үндсэн суурь нь бэлэн болж, цаашид төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бүх мэдээлэл тодорхой болно гэсэн үг. Цаашлаад төслийн хэрэгжилтэд шаардлагатай тог цахилгаан, тээвэрлэлт, усны гэхчлэн дэд бүтцийн судалгаанууд маань үргэлжлээд явна. 

Цаг гарган сонирхолтой яриа өрнүүлсэнд баярлалаа.

Баярлалаа. 

Эх сурвалж: Lemon press