Сүүлийн үед Монголын парламентад сонин ч гэхдээ манай улс төрд бараг хэвшмэл шахуу дүр зураг дахин давтагдаж эхэллээ. Энэ нь УИХ дахь сөрөг хүчин эрх баригчтайгаа зөрчилдөж, чуулганы үйл ажиллагааг бойкотлох явдал юм. Энэ удаад бойкотын төвд парламентын спикер буюу Ням-Осорын Учрал орж байна. УИХ дахь Ардчилсан намын бүлэг түүнийг спикерийн албан тушаалаасаа буух хүртэл чуулганы нэгдсэн хуралдаанд суухгүй хэмээн мэдэгдэж, парламентын улс төрийн уур амьсгал дахин хурцадмал байдал руу орлоо.

Парламент гэдэг бол олон нам, олон үзэл бодол нэг ширээний ард сууж, маргалдаж, мэтгэлцэж байж шийдвэр гаргах ёстой институци. Гэвч бодит улс төр дээр энэ механизм байнга гацдаг. Сөрөг хүчин бойкот зарлаж, эрх баригчид олонхийн хүчээр асуудлаа шийдэхийг оролдож, парламентын ажил саарах үзэгдэл Монголын улс төрд шинэ зүйл биш. Өмнө нь ч УИХ дахь АН-ын бүлэг тодорхой асуудлуудаар завсарлага авч, хэлэлцүүлгийг хойшлуулж байсан тохиолдлууд бий. Жишээ нь 2025 онд улсын төсвийн хэлэлцүүлгийн үеэр АН-ын бүлэг завсарлага авч байсан нь парламентын үйл ажиллагаанд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж байв.

Харин энэ удаагийн маргаан зөвхөн процедурын асуудал биш, илүү том улс төрийн зөрчлийн илрэл болж байна. АН-ын зүгээс УИХ-ын дарга Н.Учралыг парламентын бие даасан байдлыг хангаж чадахгүй байна гэж буруутгаж байгаа. Тэдний гол шүүмжлэл нь Н.Учрал нь төрийн гурван өндөрлөгийн тэнцвэрийг барих ёстой парламентын тэргүүн гэхээсээ илүүгээр Ерөнхийлөгчийн улс төрийн нөлөөнд орсон, өөрөөр хэлбэл “утсан хүүхэлдэй” мэт ажиллаж байна гэсэн хардлага юм. Энэ шүүмжлэлийн цаана Монголын улс төрийн тогтолцоонд байнга яригддаг нэг том асуудал бий. Тэр нь Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, парламентын хоорондын эрх мэдлийн бодит тэнцвэр.

Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зүгээс парламентад өргөн мэдүүлсэн зарим хуулийн төслүүд, ялангуяа УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхтэй холбоотой зохицуулалтууд улс төрийн маргааны төвд орж эхэлсэн. Сөрөг хүчин үүнийг зүгээр нэг хууль эрх зүйн өөрчлөлт биш, харин парламентын бие даасан байдалд нөлөөлж болзошгүй алхам гэж харж байгаа. Хэрэв гишүүдийг эгүүлэн татах механизм улс төрийн нөлөөлөл дор хэрэгжвэл парламент доторх хараат бус байдал алдагдаж болзошгүй гэсэн болгоомжлол тэдний дунд бий. Ийм нөхцөлд парламентын даргын байр суурь онцгой ач холбогдолтой. Учир нь спикер бол зөвхөн хурал удирдагч биш, харин парламентын институцийн бие даасан байдлыг хамгаалах ёстой улс төрийн фигураар ойлгогддог.

Гэхдээ улс төрийн бодит байдал дээр аливаа спикер дандаа маргааны төвд ордог нь бараг бичигдээгүй хууль мэт. Өмнө нь ч Монголын парламентын дарга нар сөрөг хүчний шахалт, улс төрийн дайралттай тулгарч байсан. Нэг талаас энэ нь парламент доторх хяналт, тэнцвэрийн механизм ажиллаж байгаагийн илрэл гэж тайлбарлаж болно. Харин нөгөө талаас энэ нь Монголын улс төр институцийн тогтвортой байдал сул байгаагийн шинж ч гэж харж болно.

АН-ын бүлгийн бойкот бол зүгээр нэг тактик биш байх. Энэ нь парламентын дотоод улс төрд дарамт үүсгэх, олонхийн анхаарлыг татах, олон нийтийн дэмжлэгийг авах гэсэн улс төрийн арга хэрэгсэл юм. Сөрөг хүчин парламентын танхимд тооны хувьд сул байх үед бойкот, завсарлага, улс төрийн мэдэгдэл зэрэг арга хэрэгслийг ашиглаж ирсэн туршлага Монголд олон. Өөрөөр хэлбэл, парламентын танхимд сууж санал хураалтад ялагдахаас илүүтэй, хуралд суухгүй байх замаар улс төрийн тэмцлээ үргэлжлүүлэх нь зарим үед илүү ашигтай стратеги болж хувирдаг.

Гэвч нөгөө талаас бойкот бол хоёр иртэй зэвсэг. Нэг талаас эрх баригчдад шахалт үзүүлдэг ч нөгөө талаас парламентын хэвийн ажиллагааг гацаах эрсдэлтэй. Парламент бол хууль баталж, бодлого тодорхойлох үндсэн институци учраас түүний ажил зогсонги байдалд орвол эцсийн үр дагаврыг улс төрчид биш, харин иргэд үүрдэг.

Тиймээс өнөөдөр өрнөж буй энэ маргаан ганц хүний албан тушаалын асуудлаас давсан утгатай. Энэ нь Монголын парламентын институцийн бие даасан байдал, улс төрийн хүчнүүдийн хоорондын итгэлцэл, төрийн эрх мэдлийн бодит хуваарилалтын тухай илүү том асуудлыг дахин гаргаж ирж байна. УИХ-ын танхимд өрнөж буй энэ зөрчил эцэстээ хэн нэгнийг албан тушаалаас буулгах эсэхээр шийдэгдэхээс илүүтэй, Монголын улс төрийн систем хэр зэрэг тогтвортой, институц нь хэр бие даасан бэ гэсэн асуултыг дахин тавьж байгаа хэрэг юм.