Монгол Улсад төрийн болон орон нутгийн өмчит компаниуд (ТӨК) эдийн засгийн томоохон тоглогчид болж хувирсан ч үр ашиг, бүтээмжийн асуудал олон жилийн турш шүүмжлэлийн бай болсоор ирэв. Уул уурхай, эрчим хүч, дэд бүтэц, тээвэр зэрэг стратегийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг эдгээр компаниуд үндэсний эдийн засагт чухал үүрэгтэй боловч олонх нь ашиггүй ажиллаж, улсын төсөвт дарамт үүсгэж байгаа нь бодит үнэн юм.

Монгол Улсад төрийн болон орон нутгийн өмчит компаниудын тоо 120 гаруйд хүрч, нийт хөрөнгийн хэмжээ нь хэдэн арван их наяд төгрөгөөр хэмжигдэж байна. Гэвч эдгээр компаниудын бүтээмж, хөрөнгийн өгөөж нь хувийн хэвшлийн ижил төрлийн аж ахуйн нэгжүүдтэй харьцуулахад доогуур байгаа талаар олон улсын байгууллагууд болон дотоодын судалгаанууд удаа дараа анхааруулж ирсэн.

Төрийн өмчит компани нь зах зээл дангаараа хангаж чадахгүй нийтийн үйлчилгээ үзүүлэх, стратегийн ач холбогдолтой салбарын тогтвортой байдлыг хангах үндсэн зорилготой. Гэвч Монголын нөхцөлд ТӨК-уудын зарим нь эдийн засгийн бус, улс төрийн шийдвэрийн хэрэгсэл болж хувирсан нь үр ашгийг бууруулж, засаглалын эрсдэлийг нэмэгдүүлжээ.

Тухайлбал, удирдлагын томилгоо улс төрийн циклээс хамаарах, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус байдал сул, гүйцэтгэлийн шалгуур тодорхой бус, хариуцлагын тогтолцоо хангалтгүй зэрэг асуудал нийтлэг ажиглагддаг. Үүний үр дүнд зарим компани олон жил алдагдалтай ажилласан атлаа удирдлагын түвшинд өндөр цалин, урамшуулал олгосоор ирсэн нь олон нийтийн шүүмжлэлийг дагуулж байна.

Ийм нөхцөлд УИХ-аар хэлэлцэхээр бэлтгэж буй “Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай” хуулийн төсөл нь төрийн өмчит компаниудын үйл ажиллагаанд томоохон өөрчлөлт авчрах хүлээлт үүсгээд байна.

Хуулийн төсөлд тусгаснаар төрийн өмчит компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүдийн 50 хувь нь хараат бус гишүүн байх зохицуулалтыг нэвтрүүлэхээр тусгажээ. Энэ нь компанийн үйл ажиллагаанд улс төрийн шууд нөлөөллийг бууруулж, мэргэжлийн засаглалыг бэхжүүлэх зорилготой. Дэлхийн банк болон Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ын зөвлөмжид төрийн өмчит компаниудын хараат бус засаглал нь ашигт ажиллагаа болон ил тод байдлыг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг.

Мөн компанийн удирдах албан тушаалтнуудыг сонгон шалгаруулах үйл явцыг нээлттэй, өрсөлдөөнт хэлбэрээр зохион байгуулах зарчим тусгагдсан байна. Ингэснээр улс төрийн томилгооны эрсдэлийг бууруулж, мэргэжлийн менежмент бий болгох боломж нэмэгдэнэ.

Хуулийн төслийн бас нэгэн чухал шинэчлэл нь төрийн өмчит компаниудыг “арилжааны” болон “нийтийн үйлчилгээний” гэсэн хоёр ангилалд хуваах зохицуулалт юм. Арилжааны зориулалттай компаниуд зах зээлийн зарчмаар ажиллаж, ашиг орлогоо нэмэгдүүлэн улсын төсөвт төвлөрүүлэх үүрэгтэй байна. Харин нийтийн үйлчилгээний чиг үүрэг бүхий компаниуд нь хувийн хэвшил тухайн салбарт үр ашигтай ажиллах боломжгүй нөхцөлд төрийн үйлчилгээ үзүүлэх зорилгоор үйл ажиллагаа явуулна.

Энэ нь төрийн өмчит компаниудын зорилгыг тодорхой болгож, төсвийн татаасыг илүү оновчтой зарцуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх ач холбогдолтой. Өөрөөр хэлбэл, нийтийн үйлчилгээний чиг үүрэг гүйцэтгэж буй компаниудад үзүүлж буй төсвийн дэмжлэг нь улс төрийн бус, бодлогын үндэслэлтэй байх шаардлага тавигдана гэсэн үг.

Эдийн засагчдын үзэж буйгаар төрийн өмчит компаниудын үр ашиггүй байдлын гол шалтгаан нь зах зээлийн өрсөлдөөний дарамт сул байдагтай холбоотой. Алдагдал хүлээсэн ч төрөөс дэмжлэг авах боломжтой гэсэн хүлээлт нь менежментийн сахилга бат, бүтээмжийг сулруулдаг. Тиймээс шинэ хуульд компанийн удирдлагын хариуцлага болон урамшууллын тогтолцоог тодорхой болгохоор тусгажээ.

Өөрөөр хэлбэл, компанийн удирдлагын үнэлгээ нь бодит гүйцэтгэл, санхүүгийн үр дүн, бүтээмжтэй шууд уялдах бөгөөд ашиггүй ажилласан тохиолдолд өндөр хэмжээний урамшуулал олгох практикийг хязгаарлах боломж бүрдэх юм.

Төрийн өмчит компаниудыг үр ашигтай ажиллуулах асуудал нь зөвхөн компанийн ашиг алдагдлын тухай асуудал биш. Энэ нь татвар төлөгчдийн мөнгө хэр үр өгөөжтэй зарцуулагдаж байгаа, улсын төсөв хэр тогтвортой байх, эдийн засгийн өсөлт хэр чанартай байхтай шууд холбоотой асуудал юм.

Хэрэв шинэчлэлийн хүрээнд засаглалын хараат бус байдал хангагдаж, улс төрийн оролцоо буурч, хариуцлагын тогтолцоо бодитоор хэрэгжиж чадвал төрийн өмчит компаниуд улсын төсөвт дарамт учруулагч бус, харин эдийн засгийн өсөлтийг дэмжигч байгууллага болон өөрчлөгдөх боломжтой. Харин эсрэгээрээ хууль эрх зүйн шинэчлэл зөвхөн цаасан дээр үлдвэл өнөөг хүртэл үргэлжилсэн ашиггүй ажиллагаа, улс төрийн нөлөөллийн асуудал хэвээр үлдэх эрсдэлтэй.

Иймээс ТӨК-уудын шинэчлэлийн гол шалгуур нь шинэ хууль батлагдах эсэхдээ бус, харин засаглалын шинэ зарчмууд бодит амьдрал дээр хэрхэн хэрэгжихэд орших юм.