Монгол Улсын Их Хуралд хэлэлцэгдэхээр төлөвлөгдөж буй, УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин болон нэр бүхий гишүүдийн санаачилсан “Ерөнхий сайдын суудлын байршлыг өөрчлөх тухай” хуулийн төсөл нь танхимын зохион байгуулалтын асуудал мэт ч мөн чанартаа парламентын ардчилал, эрх мэдлийн хуваарилалт, төрийн институциудын харилцаатай холбоотой улс төр, эрх зүйн өргөн хүрээний асуудлыг хөндөж буй санаачилга юм.

Өнөөдөр УИХ-ын чуулганы танхимд Ерөнхий сайдын суудал нь УИХ-ын даргын индрийн орчимд, танхимын урд хэсэгт байрладаг. Энэхүү зохион байгуулалт нь Монгол Улсын парламентын үйл ажиллагааны олон жилийн практик болсон хэдий ч зарим судлаач, улс төрчдийн үзэж байгаагаар эрх мэдлийн бодит харилцааг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй гэж үздэг. Учир нь парламентын засаглалын онолд Засгийн газар нь парламентын өмнө хариуцлага хүлээдэг бөгөөд парламентын итгэл дээр тогтож ажилладаг институци юм.

Хуулийн төслийг санаачлагчдын тайлбарлаж буйгаар Ерөнхий сайдын суудлыг УИХ-ын гишүүдийн дунд байрлуулах нь төрийн эрх мэдлийн үндсэн зарчим болох хяналт, тэнцлийн тогтолцоог илүү тодорхой илэрхийлэх ач холбогдолтой гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл, хууль тогтоох байгууллага болох парламент нь гүйцэтгэх засаглалд хяналт тавих үндсэн чиг үүрэгтэй бөгөөд Ерөнхий сайд нь парламентын өмнө тайлагнах, хариуцлага хүлээх субьект болохыг танхимын зохион байгуулалтаар ч харуулах ёстой гэсэн үзэл санаа энэхүү санаачилгын гол үндэс болж байна.

Парламентын ардчилал хөгжсөн олон улсын туршлагыг авч үзвэл энэхүү байр суурь тодорхой хэмжээнд үндэслэлтэй юм. Тухайлбал, Их Британийн парламентын танхимд Ерөнхий сайд нь Засгийн газрын гишүүдийн хамт олонхын суудалд суудаг бөгөөд парламентын гишүүдтэй нэг түвшинд оролцдог. Мөн Герман, Япон зэрэг парламентын тогтолцоотой орнуудад ч Засгийн газрын тэргүүн нь хууль тогтоох байгууллагын өмнө хариуцлага хүлээдэг субьект гэдгийг танхимын зохион байгуулалтаар тодорхой илэрхийлдэг жишиг түгээмэл байдаг.

Нөгөө талаас энэхүү санаачилга нь зөвхөн суудлын байршлын асуудал биш бөгөөд сүүлийн жилүүдэд Монголын улс төрд өрнөж буй эрх мэдлийн төвлөрлийн талаарх хэлэлцүүлэгтэй шууд холбоотой юм. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтүүдийн дараагаар Ерөнхий сайдын эрх мэдэл харьцангуй бэхжиж, Засгийн газрын тогтвортой байдал нэмэгдсэн гэж үздэг. Гэвч үүнтэй зэрэгцэн парламентын хяналтын чадавх сулрах эрсдэл бий болсон тухай улс төр судлаачид анхааруулж ирсэн. Ийм нөхцөлд Ерөнхий сайдын институцийн байр суурийг парламент дотор илүү тодорхой болгох нь ардчилсан хяналт, хариуцлагын зарчмыг бэхжүүлэхэд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж болох юм.

Гэсэн хэдий ч энэхүү санаачилгыг шүүмжлэх байр суурь мөн оршиж байна. Зарим судлаач, улс төрийн ажиглагчдын үзэж байгаагаар суудлын байршил өөрчлөгдсөнөөр эрх мэдлийн бодит тэнцвэр шууд өөрчлөгдөхгүй бөгөөд парламентын хяналтыг бодитоор сайжруулахын тулд хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар, байнгын хороодын хараат бус байдал, гишүүдийн хяналтын механизм зэрэг илүү суурь асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үздэг. Энэ утгаараа уг санаачилга нь бэлгэдлийн шинж чанар давамгайлсан алхам хэмээн дүгнэх хандлага ч бий.

Гэсэн хэдий ч улс төрийн институтуудын хувьд бэлгэдэл нь өөрөө тодорхой ач холбогдолтой хүчин зүйл байдаг. Төрийн байгууллагын зохион байгуулалт, ёслолын дэг, танхимын бүтэц зэрэг нь эрх мэдлийн харилцаа, улс төрийн соёлын талаарх олон нийтийн ойлголтыг бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. Иймээс Ерөнхий сайдын суудлын байршлыг өөрчлөх тухай асуудал нь зөвхөн зохион байгуулалтын шинжтэй бус, харин парламентын ардчиллын үнэт зүйлсийг хэрхэн ойлгож, илэрхийлэх тухай илүү өргөн хүрээний хэлэлцүүлгийн нэг хэсэг гэж үзэх үндэслэлтэй юм.

Ерөнхий сайдын суудлыг УИХ-ын танхимын толгой хэсгээс шилжүүлэх тухай хуулийн төсөл нь эрх мэдлийн бодит бүтцийг шууд өөрчлөхгүй боловч парламентыг дээдлэх зарчим, Засгийн газрын парламентын өмнөх хариуцлага, төрийн институциудын харилцааны талаарх ойлголтыг бэхжүүлэх зорилготой улс төр, эрх зүйн ач холбогдол бүхий санаачилга гэж үзэж болно. Энэхүү асуудал нь Монгол Улсын парламентын ардчиллын төлөвшил, төрийн байгууллын соёлын талаар өрнөж буй хэлэлцүүлгийн нэг илэрхийлэл болж байна.