Монгол Улсын Засгийн газраас өргөн барьсан татварын багц шинэчлэл нь олон жилийн турш бизнес эрхлэгчид, хөрөнгө оруулагчид, татвар төлөгчдийн ярьж ирсэн асуудлыг хөндсөн томоохон өөрчлөлт болох нь гэх хүлээлт үүсээд буй. Хувь хүний орлогын албан татвар (ХХОАТ), аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар (ААНОАТ), Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (НӨАТ)-ын зохицуулалтад өөрчлөлт оруулах замаар нийт 2.7 их наяд төгрөгийн татварын ачааллыг бууруулахаар тооцсон нь шинэчлэлийн гол агуулга болж буй.

Гэвч энэхүү шинэчлэлийн хамгийн маргаантай хэсэг нь өндөр орлоготой иргэдэд илүү өндөр хувь хэмжээтэй татвар ногдуулах шаталсан тогтолцооны асуудал юм. Энэ нь үнэхээр нийгмийн шударга ёсыг хангах арга мөн үү, эсвэл эдийн засгийн өсөлтийг сааруулдаг популист хандлага уу гэдэг асуулт өнөөдөр бодлогын түвшинд ч, олон нийтийн түвшинд ч тавигдаж байна.

Өндөр орлоготой хүнээс өндөр татвар авах нь шударга уу?

Дэлхийн олон оронд шаталсан татварын тогтолцоо үйлчилдэг. АНУ, Герман, Франц, Канад зэрэг улсад орлого нэмэгдэх тусам татварын хувь хэмжээ өсдөг. Энэ нь нийгмийн тэгш бус байдлыг бууруулах, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг нийтийн үйлчилгээний санхүүжилтийг хангах зорилготой.

Гэхдээ...

Татвар хэт өндөр болох үед хүмүүсийн ажиллах, хөрөнгө оруулах, бизнес эхлүүлэх сонирхол буурч, улмаар татварын орлого хүртэл багасдаг гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл татварын хувь өндөр байна гэдэг нь заавал төсвийн орлого өндөр байна гэсэн үг биш.

Монголын нөхцөлд энэ эрсдэл бүр ч илүү мэдрэгддэг. Учир нь манай улсын эдийн засгийн томоохон хэсэг албан бус буюу далд эдийн засагт эргэлддэг. Хэрэв өндөр орлоготой иргэд болон бизнес эрхлэгчид орлогоо ил тод мэдүүлсний төлөө илүү өндөр татвар төлөх нөхцөл бүрдвэл орлогоо нуух, бэлэн мөнгөөр тооцоо хийх, бүртгэлгүй үйл ажиллагаа эрхлэх хандлага өсөх магадлалтай. Иймээс "илүү их орлого олсон учраас илүү их хувьтай татвар төл" гэсэн зарчим нь ёс зүйн хувьд шударга мэт харагдавч эдийн засгийн хувьд үргэлж оновчтой байдаггүй.

Тэгвэл хэн илүү хөдөлмөрлөх вэ?

Зах зээлийн эдийн засгийн суурь философи нь энгийн. Илүү их үнэ цэн бүтээсэн хүн илүү их орлого олно. Илүү их эрсдэл үүрсэн хүн илүү их ашиг хүртэнэ. Илүү их хөдөлмөрлөсөн хүн илүү их боломж эдэлнэ. Хэрэв тодорхой босго давсан орлого бүрийг улам өндөр хувьтай татвараар "шийтгэдэг" тогтолцоо бий болбол хүмүүсийн урамшууллын бүтэц алдагдаж эхэлнэ. Энэ нь "ядуу хүнийг баян болгох" биш, харин "баян болох хүслийг бууруулах" эрсдэлтэй юм. Түүхэнд социалист системүүд энэ асуудалтай тулгарч байсан. Орлогын ялгааг хүчээр багасгах бодлого нь тодорхой хугацаанд тэгш байдлыг бий болгосон ч нийт баялгийн хэмжээг өсгөж чадаагүй. Үр дүнд нь нийгэм бүхэлдээ харьцангуй ядуу түвшинд тэгширсэн тохиолдол олон бий. Мэдээж өнөөдрийн Монголыг социализмтай шууд харьцуулж болохгүй.  Гэвч амжилтыг шагнах уу, эсвэл дахин хуваарилах уу гэсэн мөнхийн маргаан энд өрнөж байгаа юм.

НӨАТ ба ХХОАТ-ыг бууруулах нь зөв үү?

Эдийн засгийн хувьд авч үзвэл НӨАТ бол хамгийн их гажуудал үүсгэдэг татваруудын нэг. НӨАТ нь хэрэглээ бүр дээр нэмэгддэг тул орлого багатай өрхүүдэд илүү хүнд тусдаг. Тиймээс НӨАТ-ын хувь хэмжээг бууруулах эсвэл буцаан олголтыг нэмэгдүүлэх нь хэрэглээг дэмжих, эдийн засгийн эргэлтийг нэмэгдүүлэх эерэг нөлөөтэй байдаг.

ХХОАТ-ын хувьд ч адил.

Хүн хөдөлмөрлөж олсон орлогоосоо бага татвар төлөх тусам хуримтлал, хөрөнгө оруулалт, хэрэглээ нэмэгдэх хандлагатай байдаг. Энэ нь эдийн засгийн өсөлтийг дэмждэг. Тиймээс эдийн засагчдын хувьд татварын шинэчлэлийн гол зорилго нь хэнээс илүү авах вэ биш, харин илүү олон хүнийг татвар төлөгч болгох байх ёстой гэж үздэг.

Өндөр татвар биш, нарийн татварын суурь

Монголд хэдхэн мянган аж ахуйн нэгж, хэдхэн арван мянган идэвхтэй татвар төлөгч төсвийн гол ачааг үүрдэг гэх шүүмжлэл байнга гардаг.

Энэ бол бодит асуудал.

Татварын хувь хэмжээг өсгөхөөс илүү далд эдийн засгийг хумих, бүртгэлгүй хөдөлмөр эрхлэлтийг багасгах, шинэ бизнесийг албан ёсны эдийн засагт татах, татвар төлөгчдийн тоог өргөжүүлэх нь урт хугацаандаа илүү үр дүнтэй бодлого болно. Өөрөөр хэлбэл 100 хүнээс 10 хувь авах нь 10 хүнээс 30 хувь авахаас илүү тогтвортой загвар юм.

Н.Учралын Засгийн газрын өргөн барьсан татварын шинэчлэлд бизнесийн орчин, жижиг дунд үйлдвэрлэл, иргэдийн татварын ачааллыг бууруулах олон эерэг заалт байгаа нь үнэн. Төсөл нь нийтдээ 2.7 их наяд төгрөгийн татварын дарамтыг бууруулахаар тооцоологдсон байна. Гэхдээ өндөр орлоготой иргэдэд ногдуулах шаталсан татварын бодлого нь эдийн засгийн хувьд маргаантай хэвээр байна. Учир нь нийгмийн шударга ёсыг хангах зорилго нь ойлгомжтой боловч нөгөө талдаа хөдөлмөр, бүтээмж, хөрөнгө оруулалтын урамшууллыг бууруулах эрсдэлтэй. Төрийн зорилго нь баян хүнийг ядуу болгох биш, харин ядуу хүнийг баян болох боломжтой орчин бүрдүүлэх явдал байх ёстой. Тэр орчин нь бага татвар, өргөн суурьтай татвар төлөгчид, шударга өрсөлдөөн, үр ашигтай төрийн үйлчилгээ дээр тогтдог. Эцсийн дүндээ баян хүнээс хэдийг авах вэ? биш юм. Харин Монголд хэрхэн илүү олон хүн баялаг бүтээгч болох вэ? гэдэг дээр бодлого төвлөрөх учиртай.