Хархорум фестивалийн дараа байгальд юу үлдэх вэ?

Нэг тасалбар-нэг мод.

Хөгжим дууссан ч үргэлжлэх фестивалийн шинэ соёл

Фестивалийн тухай бодохоор хамгийн түрүүнд таны санаанд юу ордог вэ?

Чанга хөгжим. Тайзны гэрэл. Найзууд. Шөнийн тэнгэр. Хэдэн өдрийн турш үргэлжлэх догдлол.

Харин хөгжим зогсож, тайз бууж, хүмүүс гэр гэрийн зүг буцсаны дараа юу үлддэг вэ?

Хог хаягдал биш. Дурсамж төдий биш. Харин мод үлдвэл яах вэ?

Хархорум Visual Art & Music Festival энэ асуултад “1 тасалбар = 1 мод” гэсэн санаагаар хариулах гэж байна.

Өөрөөр хэлбэл, фестивальд ирсэн хүн зөвхөн хөгжим, урлагийн нэгэн үдэшлэгт оролцоод өнгөрөхгүй. Таны худалдаж авсан тасалбар байгальд бодит утгаараа үлдэх нэг модны эхлэл болно.

Фестивалийн нэг оролцогч- нэг мод.

Мянган оролцогч-мянган мод.

Харин фестивалийн зорилт биелбэл хэдэн мянган тасалбар хэдэн мянга, хэдэн зуун мянган мод болон үргэлжилнэ. Гэхдээ энэ бол зүгээр нэг мод тарих тухай санаа биш юм. Фестивалийн дараах амьдралын тухай санаа. Мэдээж фестиваль дуусна. Харин таны мод үлдэнэ гээд бод доо. Өнөөдөр бидний хэрэглэж буй олон зүйл маш богино настай. Технологийн ачаар худалдаж авсан тасалбар чинь хэдхэн минутын дотор утсанд орчихдог болчихсон. Хөгжим хэдхэн цаг үргэлжилнэ. Фестивалийн гэрэл хэдхэн шөнө асна.

Харин мод?

Түүнийг тарихад нэг өдөр хангалттай байж болох ч ургахад олон жил хэрэгтэй.

Тиймээс “1 тасалбар = 1 мод” гэдэг санаа цаг хугацааны хувьд фестивалийг өөрөөр харуулж байна.Та фестивалийн талбайгаас буцсан ч таны оролцоо тэнд дуусахгүй гээд төсөөлөөд үзээрэй. Таны сонссон хөгжимний дараа мод ургана. Таны бүжиглэсэн талбайн дараа ногоон байгууламж бий болно. Таны авсан тасалбар хожим хэн нэгний суух сүүдэр болж мэднэ. Магадгүй хэдэн жилийн дараа тэр модны дэргэд таны хүүхэд, ач, зээ, үр хойч чинь тоглож байх болно.

Монгол хүн байгальтайгаа харилцах тухай ойлголтыг өчигдөрөөс эхлээгүй. Уул усаа шүтэж, булаг шандаа бохирдуулахгүй байхыг захиж, ганц модыг ч хайрлан хамгаалах уламжлал бидний соёлд бий. Харин өнөөдөр тэр уламжлалыг шинэ үеийн хэлээр дахин ярьж байна. Хөгжим, урлаг, залуусын фестивалийн хэлээр. Энэ бол “байгалиа хамгаал” гэсэн уриаг тайзан дээрээс чангаар хэлэхээс илүү сонирхолтой арга. Залуусын очдог газар дээр нь очно. Тэдний дуртай хөгжимтэй нь холбож өгнө. Тэдний худалдан авч буй тасалбарыг бодит үйлдэлтэй холбоно. Ингээд байгаль хамгаалал “хэн нэгний хийх ёстой ажил” биш, “би өөрөө оролцсон зүйл” болж хувирна. Энэ бол санаачилгын хамгийн хүчтэй хэсэг.

Яагаад яг одоо?

Энэ асуулт бүр ч чухал болж байна. Учир нь Монгол Улс энэ жил дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байгаа. НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал буюу UNCCD COP17 2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатар хотноо болно. Хурлын уриа нь “Restoring Land. Restoring Hope.” Буюу  “Газраа сэргээе. Найдвараа сэргээе.”

COP17-д дэлхийн 197 талын төлөөлөгчид төр, бизнес, иргэний нийгэм, шинжлэх ухаан, залуус, малчид зэрэг олон талын оролцоотойгоор цөлжилт, газрын доройтол, ган гачгийн эсрэг бодит шийдлүүдийг хэлэлцэхээр цуглаж байна. Өөрөөр хэлбэл, дэлхий нийт “газрыг хэрхэн сэргээх вэ?” гэдэг асуултад хариу хайж буй энэ цаг үед Монгол Улс өөрийн нутаг дэвсгэр дээрээ тэр асуултыг бодитоор харуулах гэж байна. Учир нь UNCCD-ийн мэдээллээр Монгол Улсын газар нутгийн бараг 77 хувь нь газрын доройтолд өртсөн байна. Харин UNCCD-ийн улс орны датагаар 2019 оны байдлаар Монголын 36.26 сая га газар доройтсон, нийт газар нутгийн 23.4 хувь нь доройтолд бүртгэгдсэн байна. Энд ашигласан үзүүлэлт, аргачлал нь “өртсөн газар” гэсэн өргөн ойлголтоос ялгаатай тул хоёр тоог шууд хооронд нь харьцуулах бус, өөр өөр хэмжүүр гэдгийг анхаарах нь зүйтэй. Гэхдээ эдгээр тоо баримтыг тогтож нэг анзаарвал нэг л зүйлийг хэлж байна. Монголд байгаль хамгаалах тухай ярих хангалтгүй болсон. Хийх хэрэгтэй болсон.

Монгол Улс дэлхийтэй нэг талд байна

Монгол Улс цөлжилттэй тэмцэх асуудлыг зөвхөн олон улсын хурлын индэр дээр яриад зогсохгүй, дотооддоо “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнөөр дамжуулан бодит ажил хэрэг болгож ирсэн.

2022–2025 онд “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд улсын хэмжээнд 127.9 сая мод, сөөг тарьсан талаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын 2026 оны мэдээлэлд дурджээ.

Өөр нэг чухал үзүүлэлт бий.

2021–2024 онд 18 аймгийн 28 сум болон Улаанбаатарын зургаан дүүрэгт нийт 2,006.35 га талбайд цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулагдсан байна.

Энэ бол нэг өдрийн ажил биш.Нэг кампанит ажлын зураг авахуулах ажил ч биш. Хамгийн гол нь мод тарихаас гадна тарьсан модоо арчлах, ургуулах асуудал чухал болж байна. 2025 онд улсын хэмжээнд мод тарихаас илүүтэй тарьсан модоо хамгаалах, арчлахад анхаарсан үндэсний кампанит ажил хүртэл зохион байгуулжээ.

Тэгэхээр “1 тасалбар = 1 мод” санаачилгын үнэ цэнэ нь зөвхөн модны тоонд биш. Харин залуусыг энэ том хөдөлгөөний нэг хэсэг болгож байгаад оршино. Хархорумд хөгжим эгшиглэж, харин цаана нь өөр нэг аялгуу эхэлнэ.

Хархорум бол Монголын түүхэнд зүгээр нэг газарзүйн нэр биш. Энэ бол XIII зууны Монголын эзэнт гүрний нийслэл байсан, дэлхийтэй холбогдож байсан түүхэн орон зай. Өнөөдөр тэнд орчин үеийн урлаг, хөгжим, залуусын соёл дахин уулзаж байна.

Энд нэг сонирхолтой бэлгэдэл бий. Эртний Хархорумд дэлхийтэй холбогдсон Монгол байсан. Харин өнөөдрийн Хархорумд Монголын залуус дэлхийн нэгэн том асуудалтай - газрын доройтол, цөлжилттэй - өөрсдийн хэлээр холбогдож байна.

Тиймээс KHARKHORUM Visual Art & Music Festival-ийг зөвхөн хөгжмийн фестиваль гэж харах нь өрөөсгөл юм. Энэ бол соёлын арга хэмжээ байгаль хамгааллын бодит үйлдэлтэй холбогдож болохыг харуулж буй туршилт.

Урлаг бол зөвхөн үзэж, сонсдог зүйл биш.

Үзэл санаа төрүүлдэг зүйл.

Хөгжим бол зөвхөн сонсдог зүйл биш.

Хүмүүсийг хөдөлгөгч хүч.

Фестиваль бол зөвхөн хэдэн цагийн зугаа биш.

Хүмүүсийг нэг зорилгын төлөө цуглуулж чаддаг орон зай.

10 мянган мод бол 10 мянган “би оролцсон” гэсэн үг

Байгаль орчны том тоонууд заримдаа хүний сэтгэлд хүрдэггүй нь үнэн.

“Тэрбум мод.” “77 хувь.” “36 сая га.” “900 тэрбум ам.доллар.”

Дэлхийн хэмжээнд газрын доройтол жил бүр асар их эдийн засгийн хохирол учруулж байгаа бөгөөд UNCCD-ийн Монголд зориулсан COP17-ийн мэдээлэлд цөлжилт, газрын доройтол, гангийн өртөг дэлхийд жилд ойролцоогоор 900 тэрбум ам.долларт хүрдэг гэж дурдсан. Харин газрын нөхөн сэргээлтэд оруулсан хөрөнгө оруулалт нэг доллар тутамд 35 хүртэлх долларын өгөөж бий болгох боломжтой гэж тооцжээ.

Гэхдээ нэг бие хүний хувьд “нэг мод” гэдэг илүү ойлгомжтой.

Нэг модыг харж болно.

Нэг модыг тарьж болно.

Нэг модыг усалж болно.

Нэг модыг нэрлэж болно.

Тэгээд нэг мод олон модны эхлэл болж болно.

Тиймээс Хархорум фестивалийн “1 тасалбар = 1 мод” санаачилга том асуудлыг хүний хэмжээнд буулгаж өгч чадаж байгаа нь гайхалтай биг гэж үү?

Цөлжилттэй тэмцэнэ гэдэг дандаа НҮБ-ын хурлын танхимд эхэлдэг зүйл биш шүү дээ. Нэг тасалбар худалдаж авснаас эхэлж болох нь. Тэгэхээр цаашдаа хөгжмийн фестивалийн шинэ шалгуур нь хэдэн хүн ирж талбай дүүргэсэн бэ биш. Харин юу үлдээсэн бэ? гэдэгт орших нь. Энэ шинэ соёлыг Хархорум фестиваль эхлүүлж байна. Дэлхийн фестивалийн соёл өөрчлөгдөж байна. Өнөөдөр фестивалийн амжилтыг зөвхөн хэдэн уран бүтээлч оролцсон, хэдэн хүн үзсэн, хэдэн тасалбар борлуулснаар хэмжихэд хангалтгүй болжээ.

Фестиваль дууссаны дараа юу үлдсэн бэ? Энэ асуулт илүү чухал болж байна. Хархорум фестиваль энэ асуултад өөрийн хариуг өгч байна.

10 мянган мод. 10 мянган оролцоо. 10 мянган жижиг үйлдэл. Магадгүй ирээдүйд энэ санаа зөвхөн Хархорумд үлдэхгүй болов уу? Киноны нэг тасалбар - нэг мод. Тоглолтын нэг тасалбар - нэг мод. Спортын нэг билет - нэг мод. Нэг аяга кофе - нэг мод. Ингэж соёлын хэрэглээ өөрөө байгальд эргэж очдог бол ямар вэ?

Өнөөдрийн хөгжмийн дараа маргаашийн сүүдэр

Фестивалийн хамгийн сайхан зүйл нь түр зуурын мэдрэмж байдаг. Харин хамгийн үнэ цэнтэй зүйл нь түр зуурын биш байж болох юм. Өнөөдөр Хархорумд хөгжмийн хэмнэлд бүжиглэсэн залуу маргааш тэр модыг тарих ажилд оролцож байна. Хэдэн жилийн дараа тэр мод ургана.Арван жилийн дараа сүүдэр нь бий болно. Хорин жилийн дараа хэн нэгэн тэр сүүдэрт амарч болно. Фестиваль дууссан ч үр дүн нь үлдсэн байна. Магадгүй орчин үеийн фестивалийн хамгийн сайхан өв энэ байх. Нүргэлсэн дуу чимээ намжиж, гэрэл унтарна. Тайз бууж, хүмүүс явна. Харин газар дээр нь нэг жижиг мод үлдэж, тэр мод ургана. Тэр модтой хамт санаа ургана. Санаатай хамт хандлага өөрчлөгдөнө. Хандлага өөрчлөгдвөл ирээдүй өөрчлөгдөнө. Хархорум фестивалийн дараа байгальд юу үлдэх вэ? 10 мянган мод үлдэхийг зорьж байна.Гэхдээ үүнээс илүү зүйл үлдээсэй.Тэр нь залуусын оролцоо. Байгальд хандах шинэ хандлага. Монголын эртний уламжлал ба орчин үеийн соёлын шинэ холбоо. Дэлхийтэй хөл нийлүүлэн алхаж буй Монголын залуусын нэгэн шинэ дүр. COP17 Улаанбаатарт “Газраа сэргээе. Найдвараа сэргээе” гэж уриалж буй энэ цаг үед Хархорум фестиваль тэр уриаг өөрийнхөөрөө хөрвүүлж байна. Хөгжмөө сонс. Урлагаа мэдэр. Найзуудтайгаа дурсамж бүтээ. Тэгээд...нэг мод үлдээ. Учир нь сайн фестиваль нэг шөнө үргэлжилж болно. Харин сайн санаа хэдэн арван жил ургаж чадна.