Төрөөс 2008–2025 онд хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт 1.6 их наяд төгрөгийн урамшуулал, дэмжлэг олгож, 4.4 их наяд төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл санхүүжүүлжээ. Гэвч ийм хэмжээний төрийн дэмжлэгийн дараа ч салбарын импортын хамаарал өндөр хэвээр байна. Мөн ажиллагчдын тоо буурч, бүтээмж улсын дунджаас хоёр дахин доогуур, импортын хамаарал 5.6 дахин өссөн гэх тоо хяналтын сонсголын үеэр гарч ирлээ.

Монгол Улс хөдөө аж ахуйгаа дэмжихээ өнөөдөр эхлүүлсэн улс биш. Харин сүүлийн 18 жилийн турш энэ салбарыг дэмжих нэрээр зарцуулсан мөнгөний хэмжээ болон гарсан үр дүнг зэрэгцүүлэн харах цаг нь ирснийг УИХ-ын ерөнхий хяналтын сонсгол харуулж байна.

Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооноос зохион байгуулж буй ерөнхий хяналтын сонсголоор 2008-2025 оны хугацаанд хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт төрөөс 538 тэрбум төгрөгийн урамшуулал, 1.1 их наяд төгрөгийн дэмжлэг олгосон нь танилцуулагдав. Үүн дээр 4.4 их наяд төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгосноос 603 тэрбум төгрөгийн хүүгийн хөнгөлөлтийг татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүжүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн буцалтгүй шинжтэй урамшуулал, дэмжлэгт 1.638 их наяд төгрөг байна. Харин зээлийн хүүгийн татаасыг нэмж тооцвол татварын эх үүсвэрээс гарсан шууд дэмжлэгийн хэмжээ 2.241 их наяд төгрөгт хүрч байна.

18 ЖИЛД ЖИЛ БҮР ДУНДЖААР 124 ТЭРБУМ ТӨГРӨГИЙН ШУУД ДЭМЖЛЭГ

Эдгээр тоог 18 жилийн хугацаанд жигд хувааж харвал

4.4 их наяд төгрөгийг бүхэлд нь төсвөөс зарцуулсан мөнгө гэж ойлгож болохгүй. Энэ нь хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр олгосон зээлийн нийт дүн. Харин 603 тэрбум төгрөг нь төрөөс зээлийн хүүгийн хөнгөлөлтөд гаргасан хөрөнгө юм.

Төрийн дэмжлэгийн үр дүнг хэмжихэд зөвхөн хэдэн төгрөг зарцуулсныг бус, тэр мөнгөний дараа үйлдвэрлэл, бүтээмж, ажлын байр, дотоодын хангамж ямар өөрчлөлттэй болсныг харах ёстой. УИХ-ын сонсголын үеэр танилцуулсан шинжээчийн мэдээллээр 2010 онд 346 мянга байсан салбарын ажиллагчдын тоо 2025 он гэхэд 31 мянгаар буурсан байна. Мөн салбарын бүтээмж улсын дунджаас хоёр дахин бага байгаа талаар дурдсан. Энэ нь хөдөө аж ахуйн салбарт төрийн дэмжлэг огт үр дүнгүй байсан гэсэн үг биш. Тухайлбал, “Атрын III аян”-ы эхний үр дүнд 2008-2010 онд тариалсан талбай 202.7 мянган га-аас 316.3 мянган га, үр тарианы үйлдвэрлэл 212.8 мянган тонноос 355 мянган тонн болж өссөн байна. Гэхдээ асуудал нь тодорхой хөтөлбөрийн богино хугацааны үр дүнгээс илүү 18 жилийн нийлбэр үр дүн юм.

ИМПОРТЫН ХАМААРАЛ БУУРАХ ЁСТОЙ БАЙСАН Ч ЭСРЭГЭЭРЭЭ БАЙВ

Хөдөө аж ахуйг дэмжих төрийн бодлогын хамгийн түгээмэл зорилтуудын нэг нь импортын хамаарлыг бууруулах, дотоодын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх явдал юм.Гэвч сонсголын үеэр танилцуулсан шинжээчийн мэдээллээр 2010 оноос хойш импортын хамаарал 5.6 дахин өссөн байна. Үүний зэрэгцээ хөдөө аж ахуйн салбарын импорт 3.9 дахин өсөж, экспорт импортын харьцаанд ч өөрчлөлт гарсан гэж мэдээлжээ. Бордоо, азотын эрдэс, химийн бордоо, тэжээлийн нэмэлт, уураг, түүхий эд, малын вакцин зэрэг импортын өсөлтөд нөлөөлсөн байна.

Төрийн 18 жилийн бодлогын эцсийн зорилго импортын хамаарлыг бууруулах байсан бол яагаад импортын хамаарал өсөв?

Тэгэхээр асуудлын шийдэл нь төрөөс дахин их мөнгө гаргахад бус, өнөөг хүртэл зарцуулсан хөрөнгө яагаад хүлээлттэй үр дүнгээ бүрэн өгсөнгүй вэ гэдгийг тогтоохдоо байна. Өөрөөр хэлбэл, бодлогын дараагийн алхам нь дэмжлэгийн хэмжээг өсгөх бус, өгөөжийг нь хэмжих явдал юм.

4.4 ИХ НАЯДЫН ЗЭЭЛ 52 МЯНГАН ХҮРТЭГЧИД

18 жилийн хугацаанд 52 мянган малчин, тариаланч, аж ахуйн нэгжид нийт 4.4 их наяд төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгожээ. Энэ мөнгийг зөвхөн тоон дүнгээр нь харахад нэг зээлдэгчид дунджаар 84.6 сая төгрөг ногдож байна. Харин зээлийн хүүгийн 603 тэрбум төгрөгийн татаасыг мөн энэ тоотой харьцуулбал нэг зээлдэгчид дунджаар 11.6 сая төгрөгийн төсвийн дэмжлэг ногдож байгаа юм. Гэхдээ энэ нь 52 мянган зээлдэгч тус бүр яг 84.6 сая төгрөгийн зээл авч, 11.6 сая төгрөгийн хүүгийн татаас хүртсэн гэсэн үг биш. Зээлийн хэмжээ, хугацаа, хүүгийн нөхцөл, хэрэгжсэн хөтөлбөрүүд харилцан адилгүй бөгөөд 52 мянга гэдэг нь 18 жилийн хугацаанд бүртгэгдсэн нийт зээлдэгчдийн тоо юм. Харин дээрх дундаж тооцоо нь төрийн санхүүгийн дэмжлэг ямар хэмжээний цар хүрээнд хүрснийг төсөөлөхөд тодорхой хэмжүүр болж байна. Өөрөөр хэлбэл, 52 мянган зээлдэгчид ногдох 4.4 их наяд төгрөг бол бага хэмжээний санхүүжилт биш бөгөөд үүний цаана татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүжсэн 603 тэрбум төгрөгийн хүүгийн татаас давхар яригдана. Ийм хэмжээний төрийн оролцооны дараа зөвхөн хэдэн хүн, хэдэн төгрөгийн зээл авсныг бус, энэ хөрөнгө үйлдвэрлэл, орлого, ажлын байр, бүтээмжид ямар бодит өөрчлөлт авчирсныг нэхэн тооцох шаардлагатай болж байна.

ӨГӨӨЖИЙГ ХЭМЖДЭГ СИСТЕМ ХЭРЭГТЭЙ

Сонсголын үеэр танилцуулсан шинжээчийн дүгнэлтэд төрийн дэмжлэгийн мэдээллийг нэгтгэсэн цахим мэдээллийн сан хангалтгүй, бодлогын арга хэмжээний үр дүнг үнэлэх боломж хязгаарлагдмал, хариуцлагын тогтолцоо сул зэрэг асуудлыг хөндөж байв. Мөн төрийн дэмжлэг нь тогтвортой санхүүжилт, үр нөлөөний үнэлгээ, эргэн төлөлт, хяналт, хариуцлагын нэгдсэн тогтолцоотой эсэх асуудал тавигдсан юм. Эндээс харахад асуудал нь төрөөс салбарт дэмжлэг үзүүлэх эсэхдээ бус, дэмжлэгийн мөнгө хэрхэн, ямар өгөөжтэй зарцуулагдаж байгаад байна. Олон жил үргэлжилсэн санхүүжилтийн дараа төр хэдийг зарцуулсанаа бус, юу бүтээснээ тайлагнадаг болох шаардлагатай юм байна. Өөрөөр хэлбэл, цаашдын бодлогын хэмжүүр нь зарцуулалтын хэмжээ бус, үйлдвэрлэл, бүтээмж, орлого, ажлын байр, экспортод бий болгосон бодит өөрчлөлт байх учиртай.

23.3 ИХ НАЯДЫН ҮЙЛДВЭРЛЭЛТЭЙ Ч САЛБАРЫН ҮР ӨГӨӨЖ ХАНГАЛТТАЙ ЮУ?

2025 онд хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын үйлдвэрлэл 23.3 их наяд төгрөгт хүрсэн нь салбар эдийн засгийн хувьд томоохон байр суурь эзэлж байгааг харуулна. Гэвч үйлдвэрлэлийн нийт дүн өндөр байгаа нь төрөөс олгосон дэмжлэг үр дүнтэй байсныг дангаараа нотлохгүй. Энэ өсөлтөд төрийн бодлогоос гадна зах зээлийн үнэ, инфляц, малын тоо толгой, цаг уурын нөхцөл, хувийн хөрөнгө оруулалт зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс 18 жилийн хугацаанд төрөөс олгосон дэмжлэгийг дүгнэхдээ хэдий хэмжээний мөнгө зарцуулсан бэ? гэдгээс илүү ямар бодит өөрчлөлт бий болгосон бэ? гэдгийг хэмжих шаардлагатай. Хэрэв төрийн санхүүжилт нэмэгдсэн ч салбарын ажиллагчдын тоо буурч, бүтээмж улсын дунджаас доогуур, импортын хамаарал өссөн хэвээр байгаа бол бодлогын үр өгөөжийг илүү нарийвчлалтай үнэлэх шаардлага үүснэ. Эцсийн дүндээ төрийн дэмжлэгийн амжилтыг зарцуулсан мөнгөний хэмжээгээр бус, үйлдвэрлэл, бүтээмж, ажлын байр, дотоодын хангамж, экспорт болон малчин, тариаланчдын орлогод бий болгосон бодит өөрчлөлтөөр хэмжих нь зүйтэй.