Амлалт Дархан-Уулын Засаг даргаас УИХ-ын гишүүн болж ирсэн Д.Хаянхярваагийн амлалт өнөөгийн МАН-ын амлалт хөтөлбөрөөс салах аргагүй. Гэхдээ түүний хувийн амлалтуудын талаар дүгнэх нь илүү чухалтай санагдана. Хоёр удаа улиран сонгогдсон Засаг дарга сайн ажилласан учираас намаасаа УИХ-д өрсөлдөх эрх авсан байж таарна. Тэр Дархан-Уул аймгийн 22 жилийн түүхийг удирдах дээд түвшинд нь бичилцсэн. Энэ хугацаанд сайн ажиллаж гэмээнэ нутагт дэвсгэртээ ямар асуудлыг нэн түрүүнд шийдвэрлэх хэрэгтэй, юунд хөрөнгө оруулалт шаардлагатайг онилж, гарын хуруу шигээ мэдэх боломжтой хийгээд үүндээ үндэслэсэн амлалтыг өвөртөлж УИХ-д орж ирсэн. Тэрбээр Морин хуурын цогцолбор, Дарханы төвд Бурхан багшийн сэрэг дүр бүхий цэцэрлэгт хүрээлэн, “Миний Монгол” цэцэрлэгт хүрээлэн бүгдийг санхүүгийн эх үүсвэрээр ханган, бүтээн байгуулж барьж босгосон нь өдгөө Улаанбаатарт цэцэрлэгт хүрээлэн хэмээн ач холбогдол өгөх болсон тохижилт, хөрөнгө оруулалтуудын эхлэл, үүдэл санааг төрүүлсэн гэж яригдах нь бий. Хийсэн, санаачилсан нь ингэж үлгэр дууриалаа өгч, бусдыг араасаа дагуулсан Засаг дарга байлаа. Д.Хаянхярваагийн хувийн амлалтууд буюу өнгөрсөн хугацаанд Дархан-Уулд шаардлагатай ямар бүтээн байгуулалт, шийдвэрлэвэл зохих ямар асуудал байсныг сонирхвол хамгийн эхэнд Дархан хот төвийн бүсийн тулгуур төв учираас үйлдвэр, технологийн парк байгуулж, бүрэн ажиллуулах явдал байлаа. Төвлөрсөн орон сууцанд амьдардаг айл өрхийг интернэтийн сүлжээнд холбох тухай төлөвлөгөө бол өнөөгийн онлайн хэрэглээ хоол хүнс мэт зайлшгүй болохыг мэдэрч уялдуулсан амлалт байжээ. Улсдаа гуравдугаарт жагсах Дархан хэмээх төвлөрсөн төвийг хотын жишигтэй хот байлгах үндсэн асуудал болох хотын доторх замуудыг бүрэн шинэчлэх, Шарын голыг Дархан хоттой хатуу хучилттай замаар холбох гэсэн дэд бүтцийн асуудлуудад мөн амлалт өгсөн. Үүний дагуу Дархан-Уул аймгаас сонгогдсон гишүүдийн тойрогт хуваарилагдсан 1671.2 сая төгрөгөөр хотын төв замын нөхөөс, 6, 7 дугаар багийн автозамын шинэчлэлт гээд хэсэгчилсэн, нэн шаардлагатай бүтээн байгуулалтуудад хуваарилалт, гүйцэтгэл хийсэн байдаг. Боловсрол, шинжлэх ухааны чиглэлээр “Дархан Их Сургууль” цогцолбор байгуулах асуудлыг орчин үеийн менежмэнтээр шийдвэрлэх, Хонгор сумын Ургамал газар тариалангийн сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэнг түшиглэсэн үр тарианы элит болон сортын үрийн түшиц газар болгож, улсын үрийн нөөцийн 60-аас доошгүй хувийг хангахаар амласан байдаг. Орхон сумыг цэвэр усны хангамжийн нэгдсэн системтэй болгож, цэвэрлэх байгууламж шинээр байгуулахаар амласан байна. Эдгээр ажлууд зохих түвшиндээ хэдийнэ санхүүжилт, дэмжлэг олгогдсон ажээ. Амжилт Олон парламентад улирч суусан гишүүнтэй Увс аймаг улсын төсвөөс хамгийн их хөрөнгө мөнгө шийдвэрлүүлж хүртдэгээрээ алдартай. Энэ аймгийн гишүүн шиг хэд хэдэн удаа УИХ-д улирч сонгогдсон парламентач цөөнгүй л бий. Гэхдээ анх удаагаа УИХ-д сонгогдоод л улсын жилийн төсвөөс тойрогтоо буюу Дархан-Уул руу хамгийн их хөрөнгө шийдүүлсэн гишүүн ганцхан Д.Хаянхярваа байлаа. Товчоор хэлбэл, Дархан-Уул хамгийн их мөнгөтэй аймаг болж Увсын ард жагсч байв. Дархан хотыг камерийн нэгдсэн сүлжээнд оруулах, үерийн даланг бүрэн шинэчилэх, орон сууцны дээврийн засварын санхүүжилтүүд Дарханд ханатал хийгдсэн. Хонгор сумын дулааны шугамын засварт шаардагдах 205 сая төгрөгийг 2010 оны улсын төсөвт суулгуулсан, газар тариалангийн салбарт 1.4 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт шийдвэрлүүлсэн. 2012 онд “Миний Монгол” цэцэрлэгт хүрээлэн гүүрэн гарцын санхүүжилтэд 575 сая, тус хүрээлэнгийн тохижилтод 100 сая, “Бурхант” дэд станцын өргөтгөлд 669 сая, Төмөр замын нүхэн гарц 349 сая, Дархан хотын усан хангамжыг сайжруулах төсөл 150 сая, Хүүхдийн нэгдсэн эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлд 800 сая гээд улсын төсвийн хөрөнгөөр Дахан-Уул аймагт хэрэгжүүлэх хөрөнгө оруулалтыг жагсааж болж байна. Он удаан жил бүх шатанд яригдсан ч шийдэгдэхгүй байсан “Шарын гол” ХК, “Дулаан шарын гол” орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрийн хооронд үүссэн байсан 491 сая төгрөгийн өр авлагаас болж Шарын гол сум хөлдөх аюул нүүрлээд байсан үед Д.Хаянхярваа Засгийн газрын хуралдаанаар оруулж асуудлыг бүрэн шийдүүлжээ. Д.Хаянхярваа гишүүн “Төвшин сэтгэл” сангийнхаа хүрээнд “Номтой нөхөрлөе” хүүхдийн номын аян эхлүүлж, давхардсан тоогоор нийтдээ 35530 хүүхэд номын нөхөр болсон байна. Хүүхэд сурагчдын оюуны хөрөнгө оруулалтад 120 нэр төрлийн 3500 гаруй номоор дэмжлэг үзүүлжээ. Уншлагын аяны дараа тус номууд хөдөөний алслагдсан сумдын сургуулийн номын санг баяжуулдаг юм байна лээ. Мөн тус сангийн шугамаар 20 сая төгрөгөөр санхүүжүүлэн Дархан хот байгуулагдсаны 50 жилийн ойд зориулж “Бид Дарханы хүүхдүүд” нэртэй 500 хүүхдийн уран бүтээлийн нэгдсэн тоглолт зохион байгуулсан нь нутгийн олныг баясгасан, авъяаслаг үрсээрээ бахархсан үйл явдал байлаа. Алдаа Хонгор гэх нэр улс даяар аюулын харанга болсон шуугиан саяхных санагдана. Гэтэл УИХ-ын нэгэн ангийнханы бүрэн эрхийн хугацаа шувтарч байгаа өнгөрсөн дөрвөн жилээс ч өмнөх явдал билээ. Хонгорын асуудал бол яах аргагүй Д.Хаянхярвааг Дархан-Уулын Засаг дарга байхад, УИХ-ын сонгуульд нэрээ сойхынх нь өмнө өрнөсөн. Бараг л сэтгүүлч бүхэн Хонгор руу давхиж, үхсэн болжморын зурагаар сониныхоо нүүрийг дүүргэн хэвлэж байсансан. Тэгэж л амьд амьтан, ургамалгүй боллоо хэмээгдээд байсан нутгийнхан ногоо цагаагаа дээжлэн ирсэн нэгэн үзэсгэлэн яармагийн үеэр Засаг дарга “Та нар Хонгорын хоол хортой гээд амсахгүй, идэхгүй байх шиг байна. Би яахав идчихье ээ. Манай Дарханыхан бүгд л иддэг юм...” гээд хүртэж орхисноороо Д.Хаянхярваа Хонгорын ногооны хоргүйг баталж, өөрийнхөө хариуцсан ажил, хамаарсан үйлд итгэлтэй, зүтгэлтэйгээ харуулсан. Хэрэв үнэхээр алдаатай бол хариуцлага хүлээхэд ч бэлэн байх эрийн жудагтай чанар нь олон нийтэд танигдсан. Үнэндээ Хонгорын ногоо хортой байсан л юм бол Засаг дарга нь өдийд амьд байхгүй биз. Нэгэнтээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч И Мён Баг Сөүлийн төвөөр урсдаг голын уснаас өөрөө утган ууж, ариун цэнгэг учир хотынхон хүнсэндээ хэрэглэж болохыг итгүүлж, шуугиан тарьсан гэдэг. Тэр үйл явдлаас ноён Д.Хаянхярваа “будаа идчихэв үү” гэтэл БНСУ-ын тэр шуугиан цаг хугацааны хувьд манай 2008 оны УИХ-ын сонгуулиас хойш болсон байх юм билээ. Уг нь Хонгорын тухай, Хонгорын ногоо хортой байлаа гэхэд Д.Хаянхярваа өөрийнхөө биеээр туршилт хийж ч чадах “алдаа, тэнэглэл” нь түүний УИХ-ын гишүүн болсоноос хойшхи ажил, амжилтын товчоонтой холбогдох шаардлагагүй ч байж мэдэх. Гэтэл сар гаруйнхны өмнө Сангийн сайдад нэр нь дэмжигдээд ороод ирэхэд ч өнөөх цианитын асуудал мандсан болохоор Хонгор бол яах аргагүй Д.Хаянхярваагийн алдаа болж харагдах нэг өнцөг ажээ. Тулга, зуухны хоорондох мэдээлэлд будилсан зөвлөхүүдийнхээ үгэнд хөтлөгдсөн Ерөнхийлөгч гэнэдсэн үү, угийн шоуч зан нь гэнэт хөдөлсөн үү бүү мэд Хонгорт хорт хавдараар олон хүн үхэж үрэгдэж байгаа тухай яриад, дараа нь өнөөх үгнээсээ бултаж зугтаж сүйд болсныг бүгд л харж суусан. Энэ нь бараг Д.Хаянхярваа сайдын рейтингийг улам өсгөчих шиг болсон доо. Ямартай ч, хордсон Хонгор гэдэг нэрэнд ч “хордолгүй” сонгуульд ялж гарч ирнэ гэдэг нь өөрөө маш том амжилт. Хэлсэн үг, хийсэн хэрэгтээ эзэн байж, олон түмнээрээ хүрээлүүлж байсны нь илрэл байлаа. Ирээдүй Аль ч улс оронд төрийн өндөр албан тушаалд залуу хүн гарч ирдэггүй юм билээ. Ихэвчлэн 45-аас дээш насныхныг улстөрийн өндөр албан тушаалд томилж байна. Баруунд бол улстөрийн өндөр албан тушаалд залуу хүн гарахыг эрс буруушаадаг. Өндөр албан тушаалд 40-өөс доош насны хүн гарч ирвэл бүр зальт этгээд гэж нэрлэдэг. За тэгээд, Ази, Зүүн өмнөд Азийн орнууд, тухайлбал, Хятадад 60-аас дээш насныхныг л улстөрийн өндөр албан тушаалд томилдог. БНХАУ-ын Ху даргын 56 насыг “Ямар залуу хүн төрийн өндөрлөгт гарч ирэв ээ” гэсэн шүүмж, Ху даргын зүгээс оноо алдах өнцөг болж байлаа. Гэхдээ улстөрийн өндөр албан тушаал гэдэг бол мэргэжил биш олон жилийн практик ажлын үр дүнд тухайн хүний “цуглуулсан оноо”, хуримтлуулсан туршлага байдаг ажээ. Энэ “цуглуулсан оноо”, хуримтлуулсан туршлага гэдэг үг л өдгөө УИХ-ын гишүүн, Сангийн сайд Д.Хаянхярваатай гарцаагүй хамаатаж таарч байгаа юм. Тэрбээр Дархан-Уул аймгийн Тамгийн газарт ажиллаж, төдөлгүй Төрийн санг нь даргалж, улмаар аймгийн даргаар хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд ажилласан. Хэрвээ улстөрийн өндөр албан тушаал гэдэг мэргэжил юм бол дэлхийн алдартай Их сургуулиудад парламентын гишүүний анги, Сангийн сайдын анги гээд нээгдэх л байсан байх. Тэгэж мэргэшүүлж, сургаж, диплом олгож болдоггүй чадварыг Д.Хаянхярваа хортой Хонгороос эхлээд цаг хугацааны сорил, бэрхшээл дундаас хатуужиж олж авсан. Тийм болоод ч намдаа, төрдөө үнэлэгдэж, итгэл найдвар хүлээн сайд боллоо. Тэр Сангийн сайд болно гэж бусдын адил лобби хийгээд, дээгүүр доогуур олби огтоно шиг гүйгээд байна гэж дуулдаагүй. Ёсзүй, ур ухаан, туршлага, хатуужлын шалгарсан чанаруудаа 52 насандаа жигдрүүлсэн Д.Хаянхярваагийн хүчийг Монголын төр ашиглах ёстой. Дахиад ч сонгуулийн ялалт бий учраас Сангийн сайдын шалгуурт тэнцсэн байж таарна. Түүний нас дэлхийн жишигээр улстөрийн өндөр алба тушаалуудын дөнгөж босгон дээр ирсэн байна. Б.Хажидмаа