УИХ-ын гишүүн О.Чулуунбаттай ярилцлаа.

-Та моргейжийн зээл гэж олон жил ярьсан. Одоо хэрэгжиж байгаа 100 мянган айлын орон сууц хөтөлбөр хэрэгжих боломжийг та юу гэж харж байна вэ?

-Энэ хөтөлбөр хэрэгжих нь тодорхой. Харин үүнийг хэзээ, хэн хэрэгжүүлэх вэ гэдэг нь л асуудал. Энэ хөтөлбөр хэрэгжихгүйгээр Монгол Улс хөгжихгүй, монголчуудын амьдрал ч дээшлэхгүй. Улаанбаатарчууд ч утаатайгаа байх байна. Өнгөрсөн найман жилийн хугацаанд хэрэгжсэн утаагүй зуух, түлш энэ тэр бол үнэн хэрэгтээ зүгээр л бизнес. Дэлхийн бусад улс орны утаанаасаа салсан гол хөшүүргэ нь бүх нийтийг орон сууцжуулах, хямд орон сууцаар хангах практик байдаг.

-Одоо манайд хэрэгжиж эхлэж байна?

-Маш бага хурдтайгаар хэрэгжиж байна. Дэлхийн зах зээл дээр уул уурхайн баялаг үнэд орж, манай улс үүгээр дамжуулан их орлого олох чадвартай болж байгаа. Улс орны минь нэр хүнд өсөж байгаа энэ боломжийг бид ашиглаж чадахгүй байна. Одоогоос хоёр долоо хоногийн өмнө л гэхэд Монголын Хөгжлийн банкны бондыг дэлхийн зах зээлд гаргалаа. Бид хямдхан мөнгө оруулж ирж эхлэж байна. Манайх дотооддоо буюу Монголбанкны хүү 12 хувь байгаа. Ийм байхад бага, дунд орлоготой иргэд яаж зээлээр орон сууц худалдаж авах юм бэ. Арван жилийн дараа л өнөөх орон сууц нь хоёр дахин их үнэтэй болно. Нэгэнт жирийн иргэн, аж ахуйн нэгж дэлхийн зах зээлээс Монгол руу мөнгө оруулж чадахгүй юм чинь ийм чадвартай Засгийн  газар, Монголбанк хоёр нь оруулж ирэх хэрэгтэй. Монгол Улсын Засгийн газар, Монголбанк хоёрын дэлхийн зах зээл дэх үнэлгээг сая гаргасан Хөгжлийн банкны бонд харууллаа. Засгийн газар Хөгжлийн банкиараа дамжуулалгүй өөрөө бонд гаргасан бол 5.75 хувиар ч мөнгө оруулж ирэх боломжтой байсан. Засгийн газрын баталгаатайгаар Хөгжлийн банк бонд гаргахад 5.75 хувийн хүүтэй мөнгө орж ирж байна. Хөгжлийн банк энэ мөнгийг барагдуулж чадахгүй бол Засгийн газар шууд барагдуулах нөхцөлтэйгээр энэ мөнгө орж ирж байгаа юм. Ингэж хямдхан мөнгө олох боломжтой болсон дээрээ орон сууцжуулах хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Өмнө нь бидэнд хөрөнгийн эх үүсвэр нь байдаггүй байлаа. Гэхдээ өнөөдөр бидний орон сууцжуулж байгаа арга маань дэлхий дахины практикт байдаггүй технологи.

-Бид ямар замаар явах ёстой гэсэн үг вэ?

-Моргейжийн зээлээр хөгжсөн дэлхийн бусад орныг харахад Засгийн газар нь олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээрээс мөнгөө босгоод арилжааны банк болон бусад санхүүгийн байгууллага дээр байгаа моргейжийн зээлийг бүгдийг нь худалдаж авдаг. Өөрөө жижиглэн дээр ажилладаггүй. Гэтэл манай Засгийн газрууд үеийн үед өөрөө компани байгуулж, төсвөөсөө мөнгө гаргаж, тэр нь бүх зах зээл дээрээ ажилладаг. Нэг компани 100 мянган иргэнтэй тус бүрд нь яаж уулзаж, хэзээ гэрээгээ байгуулж дуусах юм бэ. Эндээс авлига, хээл хахуулийн үндэс харагдаж байгаа биз дээ. Манай одоогийн төрийн албан хаагчид “үнэхээр чин шударга” хүмүүс байх л даа. Иргэдээ орон сууцжуулж байгаа энэ стандараа бид олон улсын шаардлагад нийцүүлэх хэрэгтэй байна. Засгийн газраас нь том мөнгө босгоод том зах зээл дээрээ ажилладаг. Одоогийнх шиг жижиглэн рүү ордоггүй байх нь зүйтэй. Банкууд, барилгын компани нь жижиглэнгийн зах зээл дээрээ ажиллах нь зүй ёсны асуудал. Одоогийн системээрээ хүчээр явуулж болно л байх л даа. Гэхдээ ингэвэл төрийн нэр хүнд маш их унана. Ганц сувгаар 100 мянган орон сууц авах иргэн, барилгын компани, банкийг оруулах гээд зүтгүүлээд байна.

-Засгийн газраас зээлийн эх үүсвэрийг шийдвэрлэж өгсөн ч зээлийн эргэн төлөлт нь төдийлөн баталгаатай биш нөхцөлийн эрсдэлийг зохицуулаагүй тул ихэнх арилжааны банк уг хөтөлбөрийн зээлийг олох сонирхолгүй байгаа гэсэн байр суурь илэрхийлэх төлөвтэй байсан. Та үүнийг юу гэж харж байна вэ?

-Арилжааны банкуудын хувьд хамгийн найдвартай зээл нь орон сууцных байдаг. Моргейжийн гэдэг утгаараа өгсөн зээл 400-500 тэрбум төгрөгтэй тэнцэхээр байгаа. Манай арилжааны банкны орон сууцанд олгож байгаа зээлийн 3-4 хувь нь л чанаргүй зээл байдаг. Энэ бол дэлхийн стандарт хэмжээ. Ийм муу зээл дотор түр мөнгө нь хаагдсан, эргэн төлөх боломжтой хүмүүс ч явж байгаа. Үнэхээр ч төлбөрийн чадваргүй болж, орон сууцаа зарах гэж байгаа хүн ч байгаа.

-Энэ хөтөлбөр өөрөө бага, дунд орлоготой иргэдийг дэмжихэд чиглэж байгаа учраас чанаргүй зээл гарах магадлал өндөр. Ийм эрсдэлийг хаагаагүй тул банкууд орохгүй байгаа юм биш үү?

-Ийм зээл олгоод ирэхээр иргэд нийгмийнхээ өмнө хариуцлагатай, сахилгатай болох ёстой. Орон сууцгүй, ажилгүй байгаа иргэд хавар болохоор гудамжинд гарч жагсахаас өөр юу хийх юм бэ. Өөрсдийн амьдралтай, хийх зүйлтэй бол ингэж явахгүй.

-Манайд зээлийн хүү ийм өндөр байгаа нөхцөлд энэ зээлийг арилжааны банкууд олгосноор тэдэнд ногдох ашиг нь хэр вэ?

-Энэ их мөнгө эргэлдүүлэх юм чинь ашиг их байлгүй яах вэ.

-Одоогоор энэ зээлийг арилжааны хоёр л банк олгож байгаа. Бусад банкны хувьд Засгийн газраас тавьж буй нөхцөлдөө өөрчлөлт оруулж, банкуудаас авдаг татвар, шимтгэлээ багасгавал олгох боломжтой гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн. Энэ ямар учиртай юм бэ?

-Банкуудыг заавал чихдэж, үсдээд оруулаад байх шаардлагагүй. Засгийн газраас том мөнгө гаргаж, арилжааны банкуудын зээлийг худалдаж авч, банкуудыг их мөнгөтэй болгож байна. Тэд энэ мөнгөөр цааш нь бизнесээ өргөжүүлэх ёстой. Оролцохгүй нь бизнесгүй байж л байна биз. Заавал хүчээр оруулаад байх шаардлагагүй.

-Орон сууцны үнэ өсөөд байна. Та энэ салбарыг судалсан хүний хувьд цаашид байдал ямар байна гэж харж байна вэ?

-Засгийн газраас нэг сувгаар бүгдийг нь оруулах гээд байгаа юм чинь өсөхгүй яах юм бэ. Барилгын компани болгон орон сууцаа барьж, зөвхөн Засгийн газрын байгуулсан компанид л зарах гэж байна. Нөгөө талд бүх иргэд нэг цэгээс орон сууцтай болох гэж байна. Ганц цэг дээр хоёр урсгалаас түмэн хүн ирж байна.  Энэ хамгийн буруу бүтэц. Дэлхий дахин үүнийг 200-300 жил шалгаж үзээд одоо сонгодог хэлбэр рүүгээ шилжээд 40-50 жил болж байна. Бид ганцхан сувгаар буюу Замын-Үүдээр бүх бараа таваараа оруулж ирж байна. Үүнээс үүдэн манай ложистик, тээвэрлэлт, бүх бараа бүтээгдэхүүний үнэ хоёр дахин их үнээр орж ирж байгаа. 4-5 хилийн боомт нээгээд ложистикоо нэмэж, чөлөөт бүсүүдээ ашиглах ёстой. Ингэвэл юмны үнэ буурна. Гэтэл одоо нарийхан сувгаар бүх юмаа чихээд байхаар багтахгүй, багтсан нь асар үнэтэй орж ирж байна. Энэ хөтөлбөр яг л үүний технологийг давтаж байна. Эцэст нь хэлэхэд, 100 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийг дагаад 200 мянган ажлын байр хөтөлбөр хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Энэ хөтөлбөрт одоо ажилгүй, орлогогүй байгаа иргэд хамрагдах ёстой.

-Энэ хөтөлбөрт хамрагдахаар орон сууцны урьдчилгаа төлбөрийг нь Засгийн газраас хувьцааны оронд олгох сая төгрөгөөр хийх сонирхолтой хүмүүс байгаа. Төсвийн байнгын хорооны даргын хувьд энэ мөнгө хэдий үед иргэдийн гар дээр очих боломжтой талаар мэдээлэл өгөөч?

-Одоогоор шийдвэр нь гараагүй байгаа болохоор үүн дээр нэмэлт мэдээлэл өгөх боломжгүй байна.

С.Энхзаяа