Мөнгө угаах гэмт хэрэгтэй тэмцэх тухай асуудал өнөөдөр европ төдийгүй дэлхий дахинд хамгийн их сэтгэл зовоосон,  хуульч, судлаачдын анхаарлын төвд байгаа асуудал бөгөөд манайд ч бас тодорхой түвшинд яригдаж мөн хуулинд ч бас тусгалаа олсон байгаа боловч эрх зүй өндөр хөгжсөн улстай тухайлбал Германтай харьцуулахад бохир мөнгөний эсрэг, түүнтэй тэмцэх хууль зөвхөн цаасан дээр хэлбэр төдий оршиж байгаа мөн хуульчид энэ гэмт хэргийн талаар нэгдмэл ойлголтгүй, энэ төрлийн гэмт хэргийг илрүүлэх мэргэшсэн боловсон хүчин дутагдалтай байна. Мөнгө угаах гэмт хэрэг хэзээ ч дангаараа үйлдэгддэгүй, өөрөөр хэлбэл зохион байгуулалттай үйлдэгдсэн хэргээс олсон орлогыг нуун далдлах, хууль ёсны мэт харагдуулахад чиглэгдсэн хэд хэдэн үе шаттай явагддаг хууль бус үйлдэл юм. Дээрх зүйлийг тодруулахын тулд мөнгө угаах гэмт хэргийн талаар жаахан тодруулъя.

Мөнгө угаах гэмт хэрэг гэж юу вэ? Мөнгө гэдэг зүйл төлбөрийн хэрэгсэл болсон үеэс магадгүй мөнгө угаах гэдэг ойлголт бий болсон байж болох талтай гэж барууны эрдэмтэн судлаачид үздэг. Учир нь түүхийн аль ч цаг үед мөнгө үүссэн цагаасаа эхлэн хаад ноёдод, эрх мэдэлтнүүдэд  хуулийг гуйвуулах, өөрсдийн эрх мэдэл, байр суурийг бэхжүүлэх  чухал хэрэгсэл болж баян тансаг амьдрахын зэрэгцээ хуулийг ч өөрийн эрх ашигт нийцүүлэн гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна. Гэхдээ ХХ зууны хориод оны эхэнд америкийн цуутай дээрэмчний толгойлогч Алфонс Капоне /1899-1947/ мөрийтэй тоглоом, архины хууль бус наймаа, янхны газрын үйл ажиллагаанаас  олсон орлогоо нуун далдлахын тулд  хууль бусаар олсон мөнгөөрөө угаалгын газар байгуулан  ажиллуулж байсан  үеээс “мөнгө угаах” гэдэг нэр томъёо эрх зүйн нэр томъёонд албан ёсоор хэрэглэгдэх  болжээ. Мөнгө угаах гэдэг нь гэмт хэрэг үйлдэж олсон эд зүйлс, ашиг, орлогын эх үүсвэрийг нуун далдалж уг мөнгө болон эд зүйлсийг хууль ёсны мэтээр халхавчлан эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, хэлбэр дүрсийг хувиргах бүхий л үйлдлийг ойлгодог. Богино хугацаанд их хэмжээний ашиг олох нь уг гэмт хэргийн зорилго байдаггүй бөгөөд гол нь гэмт хэрэг үйлдэж олсон гэх ул мөр үлдээхгүй байх нь чухал байдаг. Мөнгө угаах гэмт хэрэг үндсэн 3 үе шаттай явагддаг. 1. Placement буюу байршуулах үе Эхний үе шатанд  хууль  бусаар  олсон  мөнгө, эд зүйлийг хаа нэгтээ  байршуулдаг. Тухайлбал: Өөр хүний нэр дээр банканд хадгаламж болон харилцах данс нээлгэх, үнэт цаас, чек худалдан авах, алт үнэт зүйлсийг хадгалуулах г.м

2. Layering буюу нуун далдлах  үе Энэ үе шатанд тухайн мөнгө, эд зүйлсийн гарал үүслийг нь нуун далдлах зорилгоор байршуулсан зүйлээрээ хөрөнгө оруулалт, хандив тусламж, хүүтэй зээл, бусдын нэр дээр объект, хөдлөх болон үл хөдлөх эд хөрөнгө худалдан авах, асрамжийн болон буяны байгууллага, сан, компани, банк байгуулах, тэдгээрийг даатгуулах зэрэг үйлдэл хийгддэг.

3. Integration буюу эргэлтэнд оруулах үе Сүүлийн энэ үе шатанд гарал үүслийг нь нуусан мөнгийг хууль ёсны эдийн засгийн эргэлтэнд оруулдаг. Өөрөөр хэлбэл хөрөнгө оруулалт хийсэн газраа зарах, түрээслэх замаар ашиг олох, зээлсэн мөнгөнийхөө хүүг авах, компани, сангийн тодорхой хувь эзэмшигч болох, үүсгэн байгуулсан банкыг санаатай дампууруулж даатгалын байгууллагаас их хэмжээний нөхөн төлбөр авах гэх мэт.

Мөнгө угаах гэмт хэрэг үүсч хөгжсөн түүхийн цаг үе, байдлаас харахад эдийн засгийн хувьд тогтворгүй, ядуу буурай эсхүл жижиг эдийн засагтай гадны зээл, буцалтгүй тусламж хөрөнгө оруулалтанд тулгуурлан хөгжиж буй орон мөн гадаадын хөрөнгө оруулагчдын мөнгөний эх үүсвэрийг шалгах боломж муутай улсад үйлдэгдэх нь түгээмэл байдаг. Тиймээс ч манайд ийм төрлийн хэрэг хэдийнээ  үйлдэгдээд эхэлснийг үгүйсгэх арга байхгүй юм. Наад захын жишээ гэвэл хятад, солонгос эзэнтэй хоолны газар хэдэн зуугаар байгуулагдаж байна. Бохир мөнгө угаагдаж болох газруудад түргэн хоол болон ресторан хамгийн эрсдэлгүй, боломжтой гэдэг нь нэгэнт олон улсын хэмжээнд тодорхой болсон. Энэ төрлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа газарт тавих хяналт, татварын шалгалт маш өндөр байдаг учир манайд ч гэсэн хяналт шалгалтын энэ төрлийг өндөржүүлэхэд буруудахгүй гэдэг санаагаар жишээ татаж байгаа юм.

Мөн Хятад, Солонгост байдаг гэмт бүлэглэл олон улст үйл ажиллагаа явуулдаг тэнд хүний наймаа, хүний эрхтэн зарах, зэвсгийн наймаа зэрэг хууль бус бизнес газар авсан гэдгийг бараг хүн болгон мэдэж байгаа энэ талаар хэвлэл мэдээллээр ч байнга яригддаг болсныг дурьдахад илүүдэхгүй болов уу.

Гадны хөрөнгө оруулалтыг дэмжих нь зүй ёсны хэдий ч манайд хэдэн зуугаараа байгуулагдаж үйл ажиллагаа явуулж байгаа дээр дурьдсан газрын эзэд уг мөнгийг хаанаас олсон, энэ нь цэвэр үү бохир уу гэдгийг шалгадаг, дээрх хүмүүс ч уг мөнгө цэвэр мөнгө гэдгээ нотолж чаддаг байх ингэхээс ч өөр гарцгүй тийм л хууль үйлчилдэг байх ёстой. Гэтэл зарим нэг эрүүгийн хэргийг уншиж байхад гадаадын иргэд гаальд мэдүүлэхгүйгээр маш их хэмжээний мөнгө хилээр авч орсон гэх тохиолдол маш их байна.Тусгаар тогтносон улсын гаалиар гадаадын иргэн зүгээр л нэг гэртээ орж ирж байгаа хүн шиг их хэмжээний бүр маш их хэмжээний мөнгө авч орж ирж чадаж байна гэдэг анхаарал татах асуудлын нэг. Үүнээс гадна олон жишээ дурьдаж болноо.  Тухайлбал Монгол улсад түгээмэл үйл ажиллагаа явуулж байгаа тодорхой газруудыг нарийвчлан судлахад:

Сан байгуулах, хандив цуглуулах: Сүүлийн үед олон улсын байгууллагын санхүүжилтээр сайн санааны, хүмүүнлэгийн сан байгуулах үзэгдэл газар авч байна. Дээрхи сангийн зорилго, үйл ажиллагааны чиглэл нь хүмүүнлэгийн, буцалтгүй тусламжаар хөгжингүй болон ядуу буурай орны иргэдийн амьдралд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулдаг учираас тухайн сангийн санхүүжилт, мөнгөний эх үүсвэрийг төдийлөн шалгадаггүй учир сан байгуулах нэрээр оруулж ирж байгаа мөнгө ямар ч хүний нүдэнд буцалтгүй тусламж хэлбэрээр харагддаг, мөн татвараас зайлсхийх тун энгийн мөртлөө хялбар арга бөгөөд эрсдэл багатайд тооцогддог. Олон улсын практикт мөнгө угаах гэмт хэрэг ихэвчлэн дээрхи аргаар үйлдэгддэг гэж яригддаг.

Банкинд хувь нийлүүлэх: Практикт тохиолдоод байгаа гадны улсын хөрөнгө оруулалттай банк үүсгэн байгуулах дараа нь дампууруулах мөн хараа хяналтгүй байдал, хувь нийлүүлсэн хөрөнгө гэх мэт үйлдлүүдээс мөнгө угаах гэмт хэргийн энгийн элементүүд ажиглагдаж байна. Банк байгуулж байгаа гадаадын иргэн, хуулийн этгээдийн мөнгөний эх үүсвэрийг шалгах эрх зүйн орчин бүрхэг байгаагаас өнөөдөр банк байгуулах нэрийдлээр мөнгө угааж байж болзошгүй тохиолдлуудыг шалгаж илрүүлж чадахгүй байна.

Шашны урсгал: Ихэнхи тохиолдолд санхүүгийн эх үүсвэр нь тодорхойгүй шашны байгууллагууд монголд үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд үүнийг хянах боломж манай улсад байхгүй байна. Өөрөөр хэлбэл шашны секторүүдийн үйл ажиллагаанд мөнгө угаах гэмт хэрэг агуулагдаж байж болно гэдгийг хууль хяналтын байгууллага анзаарахгүй, шалгахгүй байна.

Барилга байгууламжинд хөрөнгө оруулах, хувь эзэмших, зарах, түрээслэх: Зарим аж ахуйн нэгжүүд гадны мөнгөн тусламж, эсвэл хувь нийлүүлсэн хөрөнгө гэдэг утгаар хууль бусаар олсон орлогыг оруулж улмаар баригдсан барилгаа заран хууль ёсны орлого болгох явдал хамгийн далд хэлбэрт байдаг төдийгүй ийм барилга байшин бариулж байгаа этгээдийн санхүүгийн эх үүсвэрийг үндсээр нь шалгахгүй бол гэмт хэрэг үйлдэгчдийг өөгшүүлэх байдалд хүргэж мэдэхээр байна. Манайд анхаарал татаж байгаа бас нэг асуудал бол авилгад авсан зүйлийг бусдын нэр дээр шилжүүлэх, дүрсийг хувиргах, эдийн засгийн эргэлтэнд оруулж болзошгүй нөхцөл бий болсон явдал юм.

Авилга болон мөнгө угаах гэмт хэргийн уялдаа холбоог анхаарахгүй, энэ талаар хуульд тодорхой тусгаж өгөөгүйгээс авилгын төрлийн хэргийг шалгах явцдаа үндсээр нь шалгахгүй зөвхөн авилга авсан этгээдийг шийтгээд юм уу эсхүл зөвхөн авилгад авсан гэх нэгээхэн хэсэг зүйлийг хурааж авснаар авилга, хээл хахуультай тэмцэж байна гэхэд бас учир дутагдалтай юм.

Авилгын төрөл хэлбэр маш олон янз байдаг ба бэлэн болон бэлэн бус хэлбэрээр тухайлбал банк юм уу томоохон аж ахуйн нэгж, орд газрын хувь эзэмших эрх бэлгэнд авах үүнийгээ хүний нэр дээр шилжүүлэх улмаар уг олсон эрхээр дамжуулж ашиг олох эсхүл уг хувьцаагаа бусдаар заруулах зэргээр авилгын хэлбэр дүрсийг хувиргаж байдаг ба энэ нь зохион байгуулалттай явагдаж байдаг. Дээрх эрхийг гүйлгээнд оруулах, эх сурвалжийг нь өөрчлөх ажиллагааг мэдсээр байж явуулж байгаа этгээдийн дээрх үйлдэл буюу  /үл хөдлөх хөрөнгө ч бас байж болно/ үүнийг зарж борлуулан дүрсийг нь хувирган бэлэн мөнгө болгон хувирган уг мөнгийг хууль ёсоор олсон мэт болгон өөрчилж байгаа энэ бүх үйл ажиллагаа үндсэндээ мөнгө угаах гэмт хэргийн нэг хэлбэр юм.

Германы Эрүүгийн хуулийн 261 дүгээр зүйлд Авилга, хээл хахуулийн гэмт хэрэг, хар тамхи, мансууруулах төрлийн бодис хууль бусаар зарах, тээвэрлэх, хэрэглэх, хүн худалдаалах буюу албадан гэрлүүлэх, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэх зорилгоор бусдыг зарах гэх мэтчилэн уг каталогт нэлээд олон төрлийн гэмт хэргийг нэрлэж өгсөн бөгөөд уг гэмт үйлдлийн улмаас олсон мөнгийг санаатайгаар буюу баттай мэдсээр байж нуун далдлах, эдийн засгийн эргэлтэнд оруулбал мөнгө угаах гэмт хэрэгт тооцож эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээр заасан байдаг. Манай улсын хуулинд ч мөн агуулгаараа адилхан тусгаж өгсөн байгаа боловч яг шалгаад илрүүлээд тогтоох ажиллагаа тийм ч үр дүнтэй биш байгаа нь ажиглагдаж байна.

Түүнчлэн манайд төрийн өндөр албан тушаалтнуудын гэр бүл, хамаатан садан, найз нөхдийн нэр дээр хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгө, хувьцаа, лиценз бүртгэгдсэн байдаг ч тэдгээрийн санхүүгийн эх үүсвэрийг бодитой тогтоох эрх зүйн орчинг бүрдүүлээгүй, авилга, хээл хахуулийн гэмт хэргийг тодорхойлсон хуулийн заалт дэндүү явцуу, банкны дэргэдэх санхүүгийн албад хууль бус мөнгөний гүйлгээг хянах, сэжигтэй мөнгөний гүйлгээг мэдээлэх үүргээ хангалттай биелүүлэхгүй байгаа, мөнгө угаах хэргийг илрүүлэхэд чухал хөшүүрэг болсон татварын хууль тогтоомжууд боловсронгуй биш, хилээр их хэмжээний мөнгийг бэлнээр оруулж гаргаж байгааг гаалийн байгууллага илрүүлж чадахгүй байгаа мөн хүн амын бүртгэл төгөлдөржиж чадаагүй байгаа зэрэг нь мөнгө угаах гэмт хэрэгтэй тэмцэхэд саад болж байгаа нь нууц биш юм.

Мөн хууль бусаар хөрөнгөжих буюу хууль бусаар орлого олдог хэдий ч энэ үйлдлийнхээ төлөө зөвхөн захиргааны хариуцлага хүлээх төдий болоод өнгөрөх тийм хуулийн заалт ч манай улсын Эрүүгийн хуулинд байна. Тухайлбал: Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 170 дугаар зүйлд “тусгай зөвшөөрөл олгох эрх бүхий байгууллагын ажилтан албан үүргийн дагуу ажил гүйцэтгэж үйлчилгээ үзүүлэх үүргээ далимдуулан хясан боогдуулах замаар удаа дараа буюу их хэмжээний шан харамж авсан нь албан тушаалын гэмт хэргийн шинжгүй бол....” гэж заасан нь учир дутагдалтай байна. Өөрөөр хэлбэл төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэх онцгой эрх бүхий субъектуудын хувьд жишээ нь улсын байцаагч /гааль, татвар, мэргэжлийн хяналт г.м/ хууль бусаар нэг ч төгрөг бусдаас авах ёсгүй. Дээрх хуулийн заалтаар бол нэг удаа бага бус эсхүл үлэмж хэмжээний шан харамж авсан бол захиргааны хариуцлага хүлээж их хэмжээний шан харамж авсан бол эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээр байгаа нь ойлгомжгүй юм.

Түүнчлэн их хэмжээний шан харамж гэдгийг хэдэн төгрөгөөр тооцох тухай Эрүүгийн хуульд байдаггүй ба зөвхөн гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг яаж тооцохыг Эрүүгий хуулийн ерөнхий ангийн 29 дүгээр зүйлд зохицуулсан байдаг. Угаасаа эрх бүхий субъектүүдийн албан үүргээ хэрэгжүүлэх хүрээндээ бусдаас шан харамж давуу байдал олж авч байгаа үйлдэл нь хууль бус, бүр тодруулвал эрүүгийн хариуцлага хүлээх гэмт хэрэг юм. Тэд чиг үүргээ хэрэгжүүлсний төлөө төрөөс цалин авч онцгой эрх эдэлдэг субъектүүд, тиймээс ч тэдгээрийн хүлээх хариуцлага бас л онцгой байх, төрийн алба цэвэрхэн байх, өндөр шалгууртай байх тийм л хууль үйлчилдэг байх ёстой. Тэгэхэд жирийн иргэн бусдын эд зүйлийг бага бус хэмжээтэй буюу 150,0 мянган төгрөгний эд зүйл хулгайлж хохирлоо төлж чадаагүй бол эрүүгийн хариуцлага хүлээж байна.

Дээрх жишээ төрийн албан хаагч хууль бусаар хөрөнгөжих боломж манайд байгааг харуулж байна.  Энэ нь хээл хахууль газар авах бас нэг боломж болж юм..     Шан харамж гэдэг бол авилгын төрөлд багтдаг бөгөөд манай улсын Эрүүгийн хуульд байгаа шан харамж болон хээл хахуультай холбоотой заалтууд 2003-10-31-нд Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын Ерөнхий Ассамблейгаас баталсан Авилгын эсрэг конвенцтэй харьцуулахад хэт явцуу байдаг. Манай улс дээрх Конвенцид 2005 онд нэгдэн орсон бөгөөд уг баримт бичгийг үндэсний хууль тогтоомжийн нэгэн адил дагаж мөрдөх үүрэг хүлээсэн юм. Уг Конвенцид “ оролцогч улсын хууль тогтоох, гүйцэтгэх, захиргааны буюу шүүхийн байгууллагад байнга сонгогдсон, цалинтай буюу цалингүй ажилладаг хүмүүс, төрийн байгууллага буюу улсын үйлдвэрийн газарт төрийн чиг үүрэг гүйцэтгэдэг эсхүл төрийн үйлчилгээ үзүүлдэг хүмүүсийг албан тушаалаас нь үл хамааран төрийн албан хаагч “ гэж үзэн авилгын субектэд хамааруулсан, тэдгээрийг тус бүрд нь тайлбарласан байдаг. Гэтэл манай улсын Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 268 дугаар зүйлд субъектийг “албан тушаалтан” гэж оруулсан нь хэт явцуу болсон.

Шийдвэр гаргах түвшинд ажилладаггүй ч бусдад ажил бүтээж өгөхөөр амладаг эсхүл хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлсний төлөө шан харамж авдаг субъектүүд энд орхигдсон. Жишээ нь эмч, сургууль цэцэрлэгийн багш, сувилагч, цагдаа гэх мэт. Төрөөс цалин авч, тангараг өргөсөн албан хаагчдын хувьд тэдгээр нь ийм зүй бус үйлдэл хийсэн бол захиргааны хариуцлага хүлээх төдий өнгөрч байгаа нь зүйд нийцэхгүй. Хууль бусаар хөрөнгөжсөн тохиолдол бүрийг илрүүлж хариуцлага хүлээлгэж чадаж байвал энэ нь цаад утгаараа хууль бус мөнгөний урсгал цаашилбал мөнгө угаах гэмт хэрэгтэй тэмцэхэд түлхэц болж чадна гэж судлаач хүний хувьд үздэг. Төрийн албан хаагч гэнэт баяжих, олсон хөрөнгө орлогоо хууль ёсны гэж нотолж чадаагүй, түүний төрд ажиллаад олсон орлого, төлсөн татвар зэргийг бүгдийг тооцоход тэрээр эзэмшиж байгаа хөрөнгөө авах боломжгүй болсон нь тогтоогдсон, энэ нь хээл хахуулийн гэмт хэргийн шинжгүй бол хууль бусаар хөрөнгөжсөн гэж үзэн хариуцлага хүлээж байх хуулийн заалт манайд хэрэгтэй байна.

Ялангуяа хээл хахуулийн хэргийг шалгах явцад шаардлагатай бол тэдгээрийн гэр бүл, ах дүүгийн нэр дээрх хөрөнгийн эх үүсвэр хууль ёсны эсэхийг давхар шалгах журмыг Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулинд оруулж өгөхгүй бол энэ хэргийг илрүүлэхэд одоогийн мөрдөж байгаа хууль тогтоомж хангалтгүй байна. Авлига өөрөө далд хэлбэрээр зохион байгуулалттай үйлдэгддэг, илрэх хэлбэр нь эдийн болон эдийн бус давуу байдал ч байж болдог тул энэ хэргийг шалгах ажиллагаа тусгайлан зохицуулагдах ёстой.

Германы Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 103 дугаар зүйлд эрүүгийн хэрэгт шалгагдаагүй ч гэмт хэргийн ул мөр, нуусан эд зүйл, хууль бус орлого гэх мэт зүйл байгаа сэжиг байвал зарим этгээдийн гэр болон албан газар, дансанд үзлэг нэгжлэг хийх тухай заасан байдаг. Энэ нь авилага, мөнгө угаах гэмт хэргийг илрүүлэхэд түлхэц болж байна. Авилага авсан, хууль бус мөнгө эргэлдүүлж байгаа хэн ч өнөөдөр гэртээ, албан өрөөндөө эсхүл өөринхөө нэр дээр хууль бус орлоготой холбооотой баримт мэдээ сэлтийн талаар ул мөр үлдээдэггүй гэдгийг бүх хүн мэднэ. Иймээс мөнгө угаах гэмт хэргийн суурь хэрэг буюу татвар төлөхөөс зайлсхийх, авилгын төрлийн хэргүүд, өөр бусад зохион байгуулалттай үйлдэгдэж байгаа хэргийг шалгах явцад давхар дээрх хууль бус үйл ажиллагааны санхүүгийн эх үүсвэр юу байв гэдгийг үндсээр нь шалгадаг болсноор энэхүү гэмт хэрэгтэй тэмцэхэд тодорхой үр дүнгээ өгнө.

Эрх зүй өндөр хөгжсөн зарим улсын дээрх төрлийн гэмт хэргийн эсрэг авч буй арга хэмжээ, статистикийг тодруулвал тухайлбал ХБНГУ нь 1992-09-22-нд анх удаа эрүүгийн хуулиндаа мөнгө угаах гэмт хэргийг тусдаа бие даасан бүрэлдэхүүнтэй гэмт хэрэг болгон хуульчилсан бөгөөд 1998 онд “Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх хуулийг” шинэчлэн найруулж, 2004-01-01-ны өдрөөс гэмт хэргийн улмаас олсон ашиг орлогыг илрүүлэх тухай хууль буюу “Мөнгө угаах гэмт хэрэгтэй тэмцэх хуулийг” баталсан байдаг.

1990-ээд оны дунд үеэс Германд авилга, хээл хахууль, хүний наймаа, хил дамнасан хууль бус наймаа газар авч нийгмийн хурц асуудал болсон байна. Германы албан ёсны статистикаар дээрхи төрлийн гэмт хэрэг жилээс жилд өсөж байна гэжээ. Тухайлбал тус улсын BKA ( Bundeskriminalamt)-аас гаргасан судалгаагаар 2007 онд нийт 790 хүн хүний наймааны золиос болсон байхад 2010 оны эхний 5 сард 534 хүн дээрхи гэмт хэргийн халдлагад өртсөн байна. 2007 онд авилга хээл хахуультай холбоотой 9600 гэмт хэрэг бүртгэгдсэн нь өмнөх оныхоос 38%-иар өссөн ба 2008 онд холбооны улсын хэмжээнд авилгатай холбоотой 1808 хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулжээ. Мөнгө угаах гэмт хэрэг 1997 онд 593 тохиолдол бүртгэгдсэн бол 2007 онд 3923 тохиолдол бүртгэгдсэн нь уг гэмт хэргийн гаралт хурдацтай өсөж байгааг харуулж байгаа боловч цагдаагийн байгууллагад банк болон банк бус санхүүгийн байгууллага, өмгөөлөгч, наториат ч, татварын зөвлөгөө өгөх эрх бүхий этгээд, үл хөдлөх хөрөнгө зуучлан борлуулах газар, зөвшөөрөлтэй тоглоомын газруудын өөрсдын үйлчлүүлэгчдийн сэжиг бүхий мөнгөний гүйлгээний талаар мэдээлэл өгөх үүргийг  хуулиар хүлээлгэж, үүргээ эс биелүүлсэн тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлагыг тусгасанаар уг гэмт хэргийн илрүүлэлт харьцангуй сайн болно гэж хуульчид үздэг ажээ.

Мөн Германы эрүүгийн хуулийн 261-р зүйлийн каталогт дурьдагдсан гэмт хэрэг үйлдэгдсэн тохиолдолд давхар мөнгө угаах гэмт хэргийн ул мөр байгаа эсэхийг давхар судалж гэмт хэрэг үйлдэж олсон орлого, түүний зарцуулалтыг нарийн шалгаж байгаа нь “Бохир мөнгөний” урсгалыг таслан зогсооход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна.

Тэгвэл манай улс 2002 онд анх удаа мөнгө угаах гэмт хэргийг эрүүгийн хуулинд тусгаж, 2006-07-08-нд “Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хуулийг” баталсан байдаг боловч дээрхи төрлийн хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулсан тохиолдол байхгүй байна. Сүүлийн 3 жилийн байдлаар албан ёсны статистикаас үзэхэд манайд хүн худалдаалах, авилга хээл хахуультай холбоотой хэрэг, мансууруулах болон сэтгэцэд нөлөөлөх эм, бэлдмэл хууль бусаар олж авах, борлуулах, хэрэглэх, бусдыг биеэ үнэлэхэд татан оруулах, зохион байгуулах зэрэг хэргийн тоо өссөөр байгаа бөгөөд дээрхи хэргийг илрүүлэн шалгах явцдаа уг гэмт үйлдэлд мөнгө угаах гэмт хэргийн энгийн элементүүд агуулагдсаар байхад шалгахгүй явсаар иржээ.

Тухайлбал: Эрүүгийн хуулийн 113 буюу хүн худалдаалах хэрэг 2008 онд 9, 2009 онд 12, Эрүүгийн хуулийн 192 буюу мансууруулах болон сэтгэцэд нөлөөлөх эм бэлдмэл хууль бусаар олж авах, борлуулах, хэрэглэх, гэмт хэрэг 2008 онд 7, 2009 онд 8, Эрүүгийн хуулийн 268, 270 буюу авилга хээл хахуультай холбоотой хэрэг 2008 онд 26, 2009 онд 24 тус тус бүртгэгджээ. Монголд жилд 600 охид эмэгтэйчүүд гадны иргэнтэй гэр бүл болоход зуучилна гэсэн зарын золиос болж солонгос хүнтэй гэрлэх нэрийдлээр боолчлогдон хүнд хүчир хөдөлмөр эрхлэн, бусдын эрхшээлд байдаг гэсэн тоо ч байна.

Дээр дурьдсан жишээнээс харахад мөн сүүлийн үед гадаадын иргэнтэй гэр бүл болоход зуучилна, гадны компанид царайлаг охидыг ажилд авна эсвэл гадны улс оронд өндөр цалинтай ажилд оруулж өгнө гэх  зар хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлээр байнга явагддаг болсон нь манай улсад  мөнгө угаах гэмт хэргийн суурь хэдийн тавигдсаныг харуулж байна. Учир нь дээрхи хэргүүд зохион байгуулалттай нууц, далд аргаар үйлдэгддэг ба уг хэргийн ард ихэвчлэн гадаадын иргэд байдаг бөгөөд мөнгөөр бусдыг энэ үйл ажиллагаандаа татан оруулж өөрсдөө Монгол улсын хилээр орж ирэхгүйгээр бүх ажиллагааг зохион байгуулж байна. Манайд үндсэн хэргийг илрүүлдэг ч уг гэмт хэргийг үйлдэж олсон мөнгөний эрэлт, байршлыг тогтоож чадахгүй байгаа, зөвхөн хар тамхи, мансууруулах бодис тээвэрлэсэн, зарсан, хүн худалдаалсан этгээдүүдийг илрүүлж ял шийтгэл оногдуулж байгаа нь мөнгө угаах гэмт хэрэг илрүүлэхэд учир дутагдалтай байна. Дээрхи хууль бус наймааны ашиг орлого хэдэн тэрбум доллараар хэмжигдэж байдаг. Тухайлбал Европт гэмт бүлэглэлүүд хүний наймаанаас жилд 2.6 тэрбум доллар олдог гэсэн тооцоо байдаг.

Мөнгө угаах гэмт хэргийн нийгмийн хор аюул нь улс орны хараат бус, тогтвортой оршин тогтнох  үндсийг үгүй хийж, эдийн засгийн аюулгүй байдал, чөлөөт зах зээлийн зөв хөгжих боломжийг хааж улмаар нийгмийн эрүүл тогтолцоо буюу хууль эрх зүйн цэвэр орчинг бохирдуулж тухайн улс оронд хүний наймаа, хар тамхи, мансууруулах бодис, зэвсгийн худалдаа, авилга хээл хахууль буюу зохион байгуулалттай гэмт хэрэг цэцэглэн хөгжих  боломжийг  бүрдүүлж байдагт оршдог ба уг гэмт хэргийн шууд бус хохирогч нь нийгэм буюу тухайлбал жирийн шударга татвар төлөгч, зохион байгуулалттай гэмт хэргийн золиос болсон хохирогч байдаг. Гэмт этгээдүүд бохир буюу  нууц аргаар олсон ашиг, орлогоноос хэзээ ч татвар төлдөггүй боловч татвар төлөгч шударга иргэдээс  илүү тансаг, баян амьдарч улмаар хуулийг өөрийн эрх ашигт нийцүүлэхийн тулд хууль тогтоогч, эрх мэдэлтнүүдийг “худалдан “авч өөрсдийн эрхшээлд оруулж байсан жишээ дэлхий нийтэд олон бий.

Хууль бус мөнгөний эргэлтийг зогсоож чадахгүйгээс улс орны эдийн засгийн аюулгүй, хараат бус байдал алдагдаж үүний үр дагавар нь нийгэм буюу жирийн иргэдийн үндсэн хуулиар хамгаалагдсан эрх зөрчигдөхөд хүрдэг.

Бусад төрлийн гэмт хэргүүдийн адил мөнгө угаах гэмт хэргийн хохирогч нь шууд байдаггүйгээс мөн энэ гэмт хэргийн золиос боллоо гэж хэн нэг нь гомдол гаргадаггүйгээс өнөөдөр зөвхөн аливаа үйлдлийн шууд золиос болсон этгээдийн эрх ашгийг хамгаалах, учирсан хохирол, хор уршигийг арилгах асуудал илүү яригдаж байгаа нь энэ гэмт хэргийг шалгаж илрүүлэхэд түлхэц болж чадахгүй байна. Иймд дээрхи төрлийн гэмт хэргийн нийгмийн хор аюулыг нийгэмд таниулах, гэмт үйлдлийн хохирогч нь нийгэм тэр чигээрээ байдаг гэдгийг ойлгож энэ төрлийн гэмт хэргийг илрүүлэхэд мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх, хууль эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох шаардлага зүй ёсоор урган гарч байна.

ХБНГУ-ын Триерийн их сургуулийн докторант Б.Өнөрмаа