Нийслэл хотын маань амин зүрх болсон Туул голын усны төвшин жилээс жилд багасч, урсгал нь татарч байгаа талаар төрийн болон төрийн бус байгууллагууд санаа зовниж, олон олон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй. Гэвч сүүлийн жилүүдэд, ялангуяа хаврын улиралд Туул голын маань ус нь татарч,  загас жараахай олноор үхэх үзэгдэл цөөнгүй гарах болсон. Энэ хавар ч мөн адил Туул голын ус хэд хэдэн газраа тасарч, загас жараахай үхээд байгаа талаар бид өмнө нь мэдээлж байсан билээ. Хэд хоногийн өмнөөс Туулын голын ус зарим хэсэгтээ тавигдаж, Зайсангийн гүүр, Яармагийн гүүр орчимд урсаж эхэлсэн ч Сонсголонгийн гүүр орчимд ус очоогүй хэвээр байгаа аж.   Харин өнөөдөр Байгаль орчны сайд Д.Цогтбаатар Туул голын усны төвшин ямар байдалтай байгааг газар дээр нь очиж холбогдох албаныхан энэ асуудлаар ямар мэдээ, мэдээлэлтэй байгааг тодруулахаар Хан-Уул дүүргийн Сонголонгийн гүүр орчимтой танилцав.  Сайдын энэхүү Туул голтой танилцах ажилд Усны газрын дарга Ц.Бадрах, Туул голын ай савын зөвлөлийн газрын нарийн бичгийн дарга Я.Цэдэнбалжир, иргэний нийгмийн төлөөлөл болон бусад холбогдох албаныхан оролцлоо. Энэхүү уулзалтын эхэнд Байгаль орчны сайд Д.Цогтбаатар “Хуурайшилт явагдаад Туулын ус татарчихсан байна. Юун улс төр. Туул голын асуудлаар төр, төрийн бус байгууллага гэлтгүй анхаарал хандуулж байна. Жил болгоны дөрөвдүгээр сард Туул гол татардаг гэж эвлэрсэн шинжтэй мэдээлэл их орж ирэх болсон. Гэвч энэ бүхэнтэй бид эвлэрч болохгүй” гэдгээ мэдэгдэв. Мөн энэ үеэр салбарын сайд болон сэтгүүлчид Туул голын ай савын зөвлөлийн газрын нарийн бичгийн дарга Я.Цэдэнбалжир, Усны газрын дарга Ц.Бадрах нарт асуулга тавьсныг хүргэж байна.   Я.Цэдэнбалжир: Туулын ус татарсан нь байгалийн хүчин зүйл гэж ойлгох хэрэгтэй -Туулын ус татарсан байгааг харж байна.  Туул голын асуудлаар яг одоо юу хийж байна -Туул голын ус 2002 оноос эхлэн энэ хэсэгтээ татрах болсон. Өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр сарын 31 нд энэ хэсэгт ус ирсэн. Энэ жил ч мөн адил тасарсан байна. Хэд хоногийн өмнөөс Яармагийн гүүрний хэсэгт ус ирсэн. Харин энэ Сонсголонгийн гүүрнээс эхлэн татарсан ус Сонгины амралт хүрээд Төв цэвэрлэх байгууламжийн устай нийлээд цаашаа урсаж байгаа гэж ойлгож болно. Туулын ус татарч байгаа шалтгааныг та бүхэн надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа. Энэ бол эх дэлхийн дулааралтай холбоотой. Өвөлдөө их цас ордог ч, зундаа хур бага орж байгаа нь нөлөөлж байна. Туулын ус татрахад хүний үйл ажиллагаа тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөх боловч байгалийн дулааралтай холбоотой гэж ойлгох хэрэгтэй. Цаашид Туул голын ус улам багасах хандлагатай байна. 1961 онд Туул голын урсац нийт хөндлөн огтлолоороо 124 метр/куб/секунд байсан бол өнөөдөр 25 м/к/с урсаж байгаа. 2030 онд дэлхийн дулаарал улам нэмэгдэж, усны хэмжээ 10 м/к/с –ийн хэмжээтэй болж багасна гэсэн тооцоо гарсан. Тиймээс Туулын усыг яаж сэргээх вэ? Усны урсацыг яаж нэмэгдүүлэх вэ гэдэг асуудал нь нийслэл хотын экологийн асуудал. Байгаль орчны яам энэ асуудлаар олон ажил хийж байгаа. Туул Гачууртын цогцолбор барих асуудал, Сэлбийг сэргээх зэрэг олон ажлыг дурьдаж болно. Гэхдээ байгалийн хүчин зүйлийг яах ч аргагүй гэдгийг иргэд ойлгох хэрэгтэй. -Туул голын хамгаалалтын бүсэд маш олон барилга баригдаж, хүний үйл ажиллагаагаар Туулын ус татарч байгаа гэдгийг мартах учиргүй. Гэтэл байгалийн хүчин шүү гэсэн хариулт өгч байна -Хүний хүчин зүйлээс үүдэлтэй зүйл бий. Холбогдох албаныхан өөрийн хэмжээнд хуулийн хүрээнд бүх ажлаа хийж, хориглох тавьж байгаа. -Туулын ус багасахаар Улаанбаатарчуудын ундны усны хэрэглээнд хэрхэн нөлөөлөх вэ? -Ямар ч нөлөө үзүүлэхгүй.  Бидний Улаанбаатарчууддаа зориулсан газрын гүний 248 метр усны ундарга буурахгүй.   Ц.Бадрах: Хууль бус үйл ажиллагааг зогсоох хууль эрх зүйн үндэслэл байдаггүй -Туулын усыг нэмэгдүүлэх тал дээр яг ямар ажилд хийж байна. -2005 оноос Туулын ай сав орчмоор хамгаалалтыэн бүс тогтоож, хамгаалалт хийхийг нийслэлийн Засаг дарга, Хууль хяналтын байгууллагатай хамтран ажиллаж эхлээд байна. Гэвч мэргэжлийн хяналтынхан хууль бус үйл ажиллагааг зогсоохыг шаардах эрхтэй ч зогсоох хууль эрх зүйн үндэслэл байдаггүй. Тийм болохоор таслан зогсоох асуудлыг шийдвэрлэх нь хүндрэлтэй байна. Юуны өмнө нийслэл хотын иргэдийн цэвэр усны гол эс үүсвэр болсон Туул голын ус жилээс жилд татарч байгаа гэдгийг хүн бүхэн мэдэж байгаа. Хэвлэл мэдээллээр ч энэ талаар зөндөө мэдээлж байсан. -Хэдхэн хоногийн өмнө Яармагийн гүүрний орчимд тасарсан багахан усанд загас олноор үхсэн талаар мэдээлж байсан. Одоо ус нь тавигдсан гэлээ. Тухайн үед үхсэн загасыг зайлуулах талаар ямар арга хэмжээ авсан бэ? -Орон нутгийн удирдлагуудад тодорхой асуудал тавиад байгаа. Энэ асуудалд дүүргүүдийн анхаарал, хяналтын асуудал орхигдоод байна. Дүүргийнхэн л шийдэх асуудал.   Д.Цогтбаатар: Улаанбаатар хот орших уу, эс орших уу дээрээ тулаад байна Нэгдүгээрт бидний хандлага их буруу байна. Туул гол татарчихаад байхад байгалийн хүчин зүйл хэмээн тэнгэр бурхан яриад сууж байж болохгүй. Хүний үйл ажиллагаа нөлөөлж байхад байгаль өөрөө ийм болоод байна гэх нь буруу. Миний хүүхэд нас энд өнгөрсөн. Яг энэ газарт Туул гол ирдэг, хавартаа ингэж татардаггүй байсан. Тэр үеэс цаг агаар үнэхээр дулаарсан нь үнэн. Гэхдээ маш богино хугацаанд 500 мянгаас 1 сая 500 мянган хүн амтай хот болон өргөжөөд байна. Гэтэл орон сууцанд амьдардаг иргэд нь 400 мянга гээд үзвэл нэг хүн өдөрт 250 литр ус хэрэглэнэ гэвэл 100 тэрбум литр усыг  Улаанбаатарчууд зүгээр л урсгаад байна. Энэ ачааллыг Туул гол даахгүй байна.  Хот төлөвлөлтөнд ч нийслэлтийгн иргэд энэ хэмжээгээр өснө гэж тооцоолоогүй учраас өнөөдрийг хүртэл гүний усаа хэрэглэсээр байна. Гүний ус хэрэглэсээр байна гэдэг нь Туулын усны төвшинд нөлөөлж байгаа. Улаанбаатарт 20 мянган аж ахуйн нэгж байна. Гэтэл дөрвөн цахилгаан станц дөрвүүлээ гүний усаар ажилладаг атлаа энэ уусаа дахин ашиглахгүй байна. Тэр хирээр усны төвшинд нөлөөлнө Тиймээс гүний усаа хэрэглээд байх биш гадаргын  усыг хэрэглэх боломжийг бас хайх ёстой. Улаанбаатар хот орших уу,эс орших уу гэдэг дээрээ тулаад байна. Цаг алдалгүй  Туул голын асуудлыг шийддэг Туул голын захиргааг байгуулах хэрэгтэй. Энэ байгууллага нь  Туулын урсацыг нэмэгдүүлэх, сэргээх үүрэгтэй байх ёстой. Улаанбаатар хотоос УИХ-д нэр дэвшсэн гишүүдийн тойрогтоо зарцуулах мөнгөнөөс Туулд зориулж төсөв мөнгө гаргадаг. Тэр мөнгөөр нь сэргээн болсгох ажлыг хийх хэрэгтэй. Тужын нарсыг ойжуулсаны адил Туулын эхэнд устаж, цөөрөөд байгаа ойг сэргээж, ойжуулах ажлыг хийх бүрэн боломжтой. Тиймээс холбогдох албаныхан энэ асуудалд анхаарлаа хандуулж, хоорондоо уялдаа холбоотой ажиллах нь хамгийн чухал. Тэрнээс биш байгалийн хүчин зүйлээс үүдэн Туул гол татарч байна гээд сууж болохгүй.             Сурвалжлагч П.Наран Гэрэл зургийг Н.Ариунаа