"Туул голын урсацыг сайжруулах" төслийн хүрээнд ХБНГУ-ын Бавари мужаас өнгөрсөн сарын дундуур  14 минж авчирсан билээ. Минж нь амьдарч буй газрынхаа төрх байдлыг өөрчлөн хувиргадаг, газар нутгийнхаа биоценозын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг баяжуулж, биологийн бүтээмжийг нэмэгдүүлдэг байгаль хамгааллын ач холбогдол ихтэй амьтан учраас минжийг Туул голын эхэнд нутагшуулахаар болсон юм.  Туул голын аврагчид гэж нэрлэгдсэн тэдгээр минжүүдийг манай орны уур амьсгал, орчин нөхцөлд дасгахаар тусгай байранд үржүүлж буй.  Минжнүүд дасан зохицох чадвар сайн байгаа гэдгийг албаныхан мэдээлж байгаа.  Энэхүү долоон бүл бүхий 14 минжийг Хүүшийн аман дахь зооринд түр байршуулж байгаа ба уг минжнүүдийн нэг бүл нь өчигдөр шинэхэн үр төлтэй болжээ. Залуу минжөчигдөр 15.00 цагийн орчимд төллөж, хоёр дөдөр гаргасан байна.   Сонирхуулахад, минж нь удаан тайван хөдөлгөөнтэй, сонсох чадвар онцгой хөгжсөн, ямар нэгэн юманд уурлаж уцаарлахгүй, их зөөлөн амьтан аж. Минжний эрийг нь борхин, эмийг нь минжүүхэй, төлийг нь дүдэр хэмээнэ. Борхин нь өөр минжүүхэйг эрж хайхгүй, сольж сонгохгүй, хайр дурлалдаа үнэнч амьтан гэнэ. Минжний үржил хавар эрт явагддаг бөгөөд залуу эм минж гурван нас хүрээд үржилд ордог байна. Минжүүхэй хээлээ гурван cap буюу 105-107 хоног тээсний эцэст төрүүлдэг. Төллөхдөө хуурай газар буюу овоохойдоо тусгайлан зассан нүхэндээ төллөдөг байна. Дүдэр нь эхээс төрөхдөө ихэвчлэн 700 грамм орчим жинтэй байдаг бөгөөд эх нь гурван долоо хоногийн турш сүүгээрээ хооллодог ажээ. Минжүүхэй жилд нэг удаа төллөхдөө гурваас таван дүдэр гаргах бөгөөд дүдрээ өвсөн хоолонд ортол нь овоохойгоос гаргадаггүй "даалгавартай" байдаг гэсэн. Төрөөд гурван долоо хонож буй бяцхан дүдрээ нас биед хүрсэн минжнүүд гүехэн устай суваг далангаар дундаа оруулан, усанд дасгаж зугаацуулна.   Хаврын цагт намгийн ургамал эрт ургадаг учир минж үр төлөө сүүнээс гарахад нь намгийн зөөлөн ургамлаар тэжээж "бор" хоолонд оруулдаг аж. Нэг эхээс гарсан үр төл нь нэг өрх бий болгодог бөгөөд тэндээ 5-6 минж амьдардаг. Улаан номонд орсон энэ мэрэгч амьтныг Туул голд 1984 онд дөрвөн минж авчирч нутагшуулсан нь өсөж үржээгүй. Тиймээс минж дахин нутагшуулах бол дор хаяж эр эм 30 минж байж өсөх боломжтой гэж тооцоолсон аж.  Минжийг эх орондоо нутагшуулахын тулд зөөлөн аргаар буюу минж үржүүлэх төвд минжээ дасгаж, үржүүлээд байгальд аажим тавих ёстой юм байна. Учир нь дасгасан амьтныг байгальд аажим тавих нь хос үүсэх, амжилттай үржил явагдах аж. Минж нь мод тайрч унагаах, цөөрмийн загасны аж ахуйд хохирол учруулах, хөдөө аж ахуйн зарим таримлын ургац алдагдах сөрөг талтай хэдий ч тайрч унагасан, мэрсэн мод бүхэлдээ голын экосистемийн байгалийн тогтолцоог сэргээхэд эерэг нөлөө үзүүлдэг аж. Мөн голын сав газрын амьдрах орчин сайжирч, биологийн олон янз байдал улам баялаг болох нөхцөл бүрддэг байна.   Өнөөдрийн байдлаар Европ тивд 500-700  мянга, ОХУ-д 350 мянга орчим минж амьдарч байна. Харин манай улсад зөвхөн Булган голд амьдарч байсан минжийг 1974-2002 оны хооронд Ховд, Тэс голд зөөвөрлөн нутагшуулжээ. Туул голоос хүнд нөхцөлтэй гүехэн усанд минж нутагшуулсан туршлага дээрээ үндэслэн Туул голд минж нутагшуулах энэ ажлыг хийхээр төлөвлөжээ. Уг төслийн хүрээнд ирэх есдүгээр сард ОХУ-аас 20 гаруй минж авчрах бол Баянзүрх дүүргийн Гацуурт тосгоны ойролцоо Минж үржүүлгийн төв барихаар тендер зарласан байна.   П.Наран