1990-ээд онд хоригдлууд өлсгөлөнгөөр үхэж, хүний эрх ноцтой зөрчигдөж байсан талаар “Манлайбаатар ирээдүй” ТББ-ын тэргүүн М.Батлхагва мэдээлэл хийлээ. Тэрбээр хэлэхдээ “Монгол улс зах зээлийн нийгэмд шилжсэн 1990-ээд оны үед хорих ангиудад ял эдлэн хүмүүжиж байсан ялтнуудын амьд явах эрх ноцтойгор зөрчигдөн өлсгөлөнгөөр нас барж байсан. Учир нь нийгмийн ороо бусгаа үед тэднийг мартаж орхисон гэж болно. Өлсгөлөнгөөс гадна зодуур, яргалал ихээр гарсан гэдгийг тухайн үед ял эдэлж байсан хүмүүс баримттайгаар хэлж байгаа. Хэдийгээр хэрэгт холбогдон ял эдэлсэн ч хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчин үхэлд хүргэсэн хэрэгт холбогдох хүмүүс буруугаа хүлээх ёстой. Мөн ар гэрийнхээ хүнийг ийм тохиолдолоор алдсан иргэд нэгдэн төрөөс нөхөн олговор шаардах эрхтэй гэж бодож байна. Энэ үед ял эдэлж байсан хүмүүс үнэнийг зоригтойгоор ярих цаг нь болсон. Түүнчлэн олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд энэ асуудлыг анхааралдаа авч ажиллахыг хүсч байна” гэв. Тэрбээр энэ үеэр сэтгүүлчдийн асуултад хариулт өглөө.   -Уучлаарай нууц биш бол та хэзээ, ямар хэргээр  хорих ял эдэлсэн юм бэ? - Би зургаан найзын хамт ломбарднаас 400 грамм монетон эдлэл дээрэмдсэн гэх хэрэгт буруутгагдан шүүхээс 10 жилийн ялаар шийтгүүлсэн. 2002 -2011 оны есдүгээр сар хүртэл жирийн, чанга, онцгой дэглэмтэй хорих ангиудад ял эдэлж байгаад Өршөөлийн хуулинд хамрагдан гарч ирсэн. Анхан шатны шүүх хурлаар намайг гэм буруугүй гэж үзсэн ч дараа нь дахин дуудаж, буруутай хэмээн шүүхээс ял оноосон. Бидний учруулсан бодит хохирол анх 2 сая төгрөг гэж тогтоосон ч нөгөө тал 9 сая төгрөг хэмээн материал бүрдүүлсэн байсан. Бидэнд 10-ас дээш жилээр ял оноосон. Одоо гурав нь суллагдаж, гурав ял эдлэх хугацаа нь дуусаагүй байгаа.   -Шүүхийн байгууллага гэмт хэрэг үйлдсэн хүмүүст ялгавартай хандаж, оноох ял нь ч өөр өөр байдаг гэдэг? -Миний өнгөрсөн хугацаанд ажигласанаар хорих ангиудад ял эдэлж буй хэрэгтнүүдэд ялын бодлого ялгавартай үйлчилдэг. Учир нь танил талтай, мөнгөтэй хүмүүс цөөхөн жилтэй, хөнгөн ялтай. Харин танил муутай, араас нь хөөцөлдөх хүнгүй бол шүүхийн байгууллага хатуу ханддаг гэдгийг харсан. Хэдэн 14 тэрбум төгрөг луйвардсан хүнд 2-5 жил оноосон атал гар утас хулгайлсан хүнд 10 жилийн ял оноодог нь наад захын нэг жишээ. Гадаадын иргэдэд ч гэсэн шүүхийн байгууллага уян хатан ханддаг. Тэдэнд тусдаа камер гаргаж, ариутгалыг ч сайн хийдэг. Тэд ч бас адилхан л ял эдлэнэ. Гэтэл яагаад агнцаараа, илүү анхаарал халамж хүртэх ёстой юм бэ. Үнэхээр ялгаатай харьцдаг болохыг харж л байсан. Тиймээс Шинэчлэлийн засгийн газрын Хууль зүйн сайд 2002 онд батлагдсан “Шүүхийн тухай” хуулиндаа анхааралтай хандаж, шинэчлэх шаардлагатай гэж бодож байна. Гэм буруутай үйлдэл хийснийг зөвтгөх аргагүй ч залуу насны болчимгүй алдаанаасаа болж, гэмт хэрэгтэн хэмээн хэлэгдсэн маш олон хүн бий. Би л гэхэд 18-хан настайдаа шоронд суусан. Одоо 30 дөхсөн хойноо “наранд” гарч ирж байна. Миний залуу, халуун нас минь торны цаана үлдсэнд харамсдаг.   -Хорих ангиас гарч ирэхэд төрөөс ямар нэгэн анхаарал, халамж үзүүлдэг үү? -Юу байхав дээ. Хүний хөгжлийн мөнгөнөөс өөр юу ч үгүй л гарч ирсэн. Хорих ангиас гарсан хүмүүст тусалдаг нэг төрийн бус байгууллага байгаа, тэднийхэн надад бичиг баримтыг маань хөөцөлдөж авч өгсөн. Сайн найз нөхдийн буянаар одоо нэг барилгын компанид ажиллаж байна. Амьдралд хөлөө олохоор л тэмцэж явна. Миний энэ хурлыг зохион байгуулсаны өөр нэг шалтгаан нь хорих ял эдлээд гарч ирсэн хүнд давхар ял үүрэлдэг асуудлыг ярихыг хүссэн юм.   -Ямар асуудал? -Зохих ялаа эдэлсэн хүнийг хорих ангиас гарсаны дараа онц аюултай, гэмт хэрэгтэн хэмээн хоригдсон жилийнх нь тоогоор Хууль хяналтын байгууллагын мэдэлд буюу Цагдаагийн байгууллагын харъяа байлгадаг. Би л гэхэд дахиад 10 жил ийм байдалтай байх нь. Гэтэл энэ нь тухайн хүний нийгэмших, ажил төрөл хийх эрхийг нь хязгаарлаж байгаатай адил зүйл. Нэгэнт л ялаа эдлээд гараад ирсэн хүнийг жинхэнээр нь эрх чөлөөтэй болгох хэрэгтэй. Болохгүй гэвэл ядаж жилийг нь багасгах боломжтой эсэхийг судлахыг хүсч байна. Тиймээс гэмт хэрэг үйлдсэн хэдий ч зохих ялаа эдэлж, хүмүүжсэн хүмүүсээ насаар нь яллахаа болиоч ээ гэж ТББ-ийнхээ зүгээс уриалж байна. П.Наран