-Да да да да да. -Аа, да да да да. Нэг иймэрхүү хэлээр маш сайн ойлголцдог хэсэг бүлэг хүмүүс байх юм. Хүн төрөлхтөн өөр өөрсдийн харьяа хэлээ сурахаас өмнөх нийтлэг хэл гэж болох энэхүү хэлээр ярилцдаг даа. Да да да-гаар бид ч гэсэн цагтаа ойлголцож л явсан байх. /Ингэж ярьж явснаа санахгүй байгаа болохоор байх гэж тодотгов. Сурв/. Сонгинохайрхан дүүргийн 101 дүгээр цэцэрлэгийн “Оюутны хүүхдийн анги” гэсэн тодотголтой ангид ийм хэлтнүүд байдаг юм байна. Бас дээр нь гурван эрэгтэй багштай. Магадгүй энэ анги улс даяарх энгийн цэцэрлэгүүдээс хамгийн жаахан жаалуудтай анги байж болох юм. Хуулиар бол цэцэрлэгт хоёр наснаас дээш хүүхэд авдаг. Гэтэл оюутны хүүхдийн ангид нэг нас, бүр найман сартай хүүхэд авч “хүн хийдэг” байх юм. Монгол Улсын хуулийг мөрдөөгүй шалтгааныг нь тус цэцэрлэгийн эрхлэгч Ч.Баянцэцэгээс тодруулаад да да-чуудын ангид орлоо. Ч.Баянцэцэг:  Оюутан гэр бүл найман сартай хүүхдээ өгье гэж ирснээс хойш ойтой хүүхэд авдаг болсон -Танай цэцэрлэгт нэг тусгай анги байдаг гэж дуулаад ирлээ. Яагаад заавал залуу хүмүүсийн хүүхдийг авдаг анги нээсэн юм бэ? -Гурван жилийн өмнө цэцэрлэгийн хүүхдийн бүртгэлийн үеэр залуухан эхнэр, нөхөр над дээр орж ирсэн юм. Манай хүүхэд найман сартай. Бид хоёулаа оюутан. Эхнэр маань энэ жил дахиад гэртээ сууна гэхээр жил алдах гээд байна аа. Жил алдах тусам амьдрал хэцүүдэх гээд байна, хүүхдээ өгье боломж байна уу гэсэн. Би өмнөөс нь бас л хоёр наснаас дээш хууль дүрмээ ярилаа. Хүн хэрэгцээтэй юм нь болж бүтэхгүй болохоор гацаанд ороод сонин болдог шүү дээ. Тэр хоёрын царай руу хартал яг л тийм байсан. Охин нь сургуульдаа явахыг чин сэтгэлээсээ хүсээд, хүн хүн царайчлаад байгаа нь мэдрэгдээд байгаа байхгүй юу. Нөхөр нь аргадаад л гарсан. Тэгэхээр нь эргүүлж дуудаад учир байдлыг нь бүрэн сонслоо. Тэр хоёрт тоглоомоор ч гэсэн төлөвлөгөөтэй хүүхэд гаргах ёстой. Өөрсдөө хүүхэд байж хүүхэд гаргалаа гэж хэлж байгаа юм л даа. Тэгээд миний хоёр дүү ямар ч гэсэн эхний өдөр хоёр цаг, дараагийн өдөр, дөрвөн цаг, тэгээд зургаан цагаар гурван өдөр явуулаад үз. Болох нь уу, үгүй юү. Болохгүй бол чөлөөгөө авахаас өөр яах вэ гээд гаргасан. Хүүхэд нь тав хоног уйлаад л дасчихаж байгаа юм. Ер нь сайн энергитэй, хайрыг нь татсан багштай бол хүүхэд цаанадаж 14 хоноод дасдаг. Тэгээд л нэг ангиа ер нь яагаад ийм хэрэгцээтэй, цэцэрлэгт өгөхөөс өөр харах хүнгүй болсон ийм хүмүүсийн хүүхдийг авахад зориулж болохгүй гэж гэсэн бодол төрөөд энэ ангийг нээсэн. Одоо дөрвөн жил дараалж ойтой хүүхэд авч байна. -Жаахан хүүхэд авахад хөгжил сайтай байх ёстой ч гэдэг юм уу шалгуур тавих уу? -Манай хорооны Тогоо гээд эмч байдаг юм. Тэр эмчтэй энэ талаар зөвлөсөн л дөө. Эмч “Болно шүү дээ. Эрүүл саруул өсч байгаа, оюутан ч юм уу, хүүхдээ харах боломжгүй эцэг эхчүүдэд дуулгая, хамтарч ажиллая” гэсэн. Тэгээд найм, есөн сар, ойтой хүүхэд авахаар бол эмчид үзүүлж, хөгжил нь сайн, дархлаа сайн бол авдаг болсон. Өвдөнө гэдэг хүүхдэд маш том цохилт. Тийм болохоор эмчид заавал үзүүлж авдаг. Манайх залуучуудын орон мөртлөө залуучуудын эрх ашгийг хангахгүй юмаа. Залуу эцэг эхчүүд манай дээр арга барагдаад ирж байгаа. Нэг хэцүү нь залуучууд өөрсдөө хүүхэд мөртлөө хүүхэд төрүүлээд байгаа юм. Тэгээд хүүхдээ яаж өсгөж, хэнээр харуулж, арчилж хамгаалахаа мэдэхгүй. Нарийн яривал хүүхдийн цэцэрлэгт заавал хүүхдээ өгөх албагүй юм шүү дээ. Бололцоотой, сайхан амьдарч байгаа хүмүүс болж өгвөл өөрөө өсгөх хэрэгтэй. Гэтэл манайхан цэцэрлэгт заавал явуулах шаардлагатай гэсэн ойлголттой байдаг. Уг нь хүүхэд ээж аавынхаа дэргэд 3-4 нас хүртлээ хүмүүжвэл цэцэрлэгт байснаас илүү. Өөрийнхөө хүүхдэд өөрийнхөө хүмүүжлийг өвлүүлж байгаа гэсэн үг шүү дээ гэв. “Да да-чууд” намайг ороход хоолоо идчихээд өдрийн унтлагын өмнөх “их ажил” болох коршоокондоо сууцгааж байв. Хүүхдүүдийг тайван бодисын солилцоо явуулуулчихгүй багш нь зай завсаргүй өмнө нь дуулна. Тоглоом тоглоом, юу юу ч гэнэ вээ. Дагаж дуулж байгаа хүн нэг ч байхгүй. Өөрөө л дуулаад байна. Дуулж байгаагаа зургаар илэрхийлсэн номны хуудас эргүүлээд л шантралгүй дуулна. Ингэж хэд хэдэн дуу дуулав аа. Дараа нь багш ямар нэг амьтны нэр хэлэхэд хүүхдүүд тэр амьтны ганц нэг чанарыг үйл хөдлөлөөрөө илэрхийлнэ. Туулай болоорой гэхээр хүүхдүүд толгой дээрээ гараа тавина. Мангас яадаг билээ гэхээр гараа нүүрнийхээ урд хэрэндээ л аймаар болгоод “үү” гэцгээнэ.  Цэцэрлэгт ч гэсэн тусдаа хичээлийн цаг байдаг биз дээ, яагаад заавал коршоокон дээр сууж байхад нь... гэж багш С.Тунгалагаас асуулаа. Гэтэл цэцэрлэгийн бусад хүүхдүүдийг бодвол хэтэрхий жаахан болохоор суу гэхээр сууж анхаар гэхээр анхаардаггүй гэнэ ээ. Тиймээс тогтвортой сууж, анхаардаг ганц боломжийг ашиглаад сургалт хүмүүжлийн ажлаа хийж байгаа нь энэ аж. “Коршоокон дээрх хичээл” дуусаад хүүхдүүдийг нэг бүрчлэн босгож ариун цэвэр сахиуллаа. Энэ хооронд хөгжилтэй ч гэхээр үү, жаахан заваан талдаа ч гэхээр үү нэг тиймэрхүү хэрэг мандав. Энэ ангийн хамгийн жаахан С.Ариунхүслэн асрагч багш нэг охины живхийг сольж байх зуур өнөө охины хүндэрсэн коршоок руу юу юуны духанд хүрэлгүй гараа дүрээд явчихав. Юун ч хурдан хөдөлгөөнтэй юм. Хүүш ээ, яаж байгаа юм бэ болоод л ариутгал угаалгын ажил эхэлж байгаа юм даа. Хүний бага адтай гэж үнэн үг ажээ. [caption id="attachment_198673" align="alignleft" width="384" caption="101 дүгээр цэцэрлэгийн багш Ч.Төгөлдөр хүүхдүүдийн хамт"][/caption] Коршоокноосоо хөндийрсөн хэд шагшуурга ч гэмээр үү, лав завод тоглоом биш, нэг тийм шаржигнадаг тоглоом учир зүггүй сэгсчүүлнэ. Удаан сонсвол наадахиа боль гэж хашгирмаар. Харин багш нар энэ учир зүггүй шаржигнадаг зүйлээ хөгжим гээд нэрлэчихсэн улам ч хөгжөөгөөд байх янзтай. Угаас өөрсдөө ундааны савыг хэв гаргаж хайчилж янзлаад, дотор нь будаа, чулуу, элс гэх мэт зүйлийг төрөлжүүлж  хийж өөр, өөр дуутай хөгжим болгосон нь энэ юм байна. 1-2 нас гэдэг урвамтгай, уйдамтгай нас гэнэ. Тиймээс энэ онцлогт нь тохируулаад хэд хэдэн ном хийжээ. Гадуур 800 төгрөгөөр зардаг гурван өнгийн аяганы алчуур байдаг даа. Эдний ангийнхан цаасан ном ураад болохгүй болохоор нь тэр аяганы алчуурыг дөрөв хуваагаад дээр нь бас л даавуугаар хийсэн амьтан, ургамлын зураг наагаад ном хийсэн байх юм. Даавуун номноосоо уйдахаар нь кордонон шахуу цаасан дээр бас л баахан баавгай, туулай, цэцэг жимсний зураг наасан ном хийж. Ингэж номоо бага багаар хөгжүүлсээр одоо үлгэрийн ном үзэх зиндаанд хүрчээ. Үлгэр ярьж өгөхөөр чих тавиад сонсдог гэнэ. Унтахын өмнө тэд массажны замаар явдаг юм байна. Ой гарантай хүүхдүүд гэхэд массажны замаараа алхая гэхээр ямар ч гэсэн гутлаа тайлаад, орныхоо урд тавьдаг ухамсартай болчихож. Багшаас нь залуу хүний хүүхэд бусад хүүхдүүдээс хөгжлөөрөө ялгаатай юу гэж асуухад хөгжлөөрөө нэг их ялгарахгүй. Харин манай залуучууд залхуу байна, хүүхдээ арчилж чадахгүй байна гэж ирээд л баахан лекц тавилаа. Наад зах нь хүүхдийг нь коршооконд суулгаж сургаж ядаж байхад тосохоосоо залхуураад дандаа живх хийж муу занд сургадаг гэнэ. Хүүхэддээ элдэв үлгэр ярьж өгдөггүй, ярилцаж мэддэггүй. Чихэр боов л өгнө үү гэхээс хэрэгтэй, хэрэгцээтэй юмыг нь өгдөггүй. 20-той охид хүүхэддээ сүүлний тос түрхэж мэдэхгүй байна гээд л лекцэлсэн. [caption id="attachment_198675" align="alignnone" width="600" caption="101 дүгээр цэцэрлэгийн багш Э.Атаржаргал хүүхдүүдийн хамт"][/caption] Эдний ангийн хамгийн бага нь 1.3 ойтой хоёр хүү байгаа гэхээр ой хүрэхтэй үгүйтэйдээ цэцэрлэгт алба хааж эхэлсэн товарищууд байгаа юм. Харин хамгийн том нь одоо хоёр ойтой охин хүү хоёр. Тэд бусдыгаа бодвол хамаагүй хөгжил сайтай, байг болийг сайн ялгадаг, зүг чигтэй болчихож. Тэгээд насны ялгаа гаргаж хоёулаа найзалдаг гэнэ. Ор нь хүртэл зэрэгцээ. Гэм нь хүүхдүүд унтах гэж байхад биенээ өдөж хэрүүлч үү, хэлцэл ч үү бидний “мартсан” хэлээр учир нь олдохгүй юм чангаар ярилцана. Ор гэснээс энэ ангид хуучны дурсамж сэргээсэн орнууд байна лээ. Гурван жилийн өмнө энэхүү “Оюутны хүүхдийн анги”-ийг нээж байхад агуулахад мартагдсан жаахан хүүхдийн манежаа арчилж авчээ. Хуучны юм, ястай ч юм. Хоёр багш хүүхдүүдээ бүүвэйлэх маягаар өнөө хэдэн манежаа яажигнуулж гарна. Хөдөлгөсөөр байгаад хяхнах дуу орсноос бүр ч сүнсгүй болсон юм алга. Удаан эдэлгээний турш модон хэрэгслүүдийн мод нь гөлийгөөд гоё болчихдог доо, яг тийм, тэгээд цэмбэгэрээрээ байна лээ. С.Тунгалаг багш манай ангиас өөр манежтай анги лав хотын цэцэрлэгүүдэд байхгүй гэж “баярхсан” шүү.  Нэг сэтгэл өвдмөөр нь ихэнх нь мөөмнөөсөө гараагүй, ээжтэйгээ хамт унтаад сурсан болохоор ганцаар ингэж унтахдаа жаахан гоншигнох гээд байх юм. Солонгост сурдаг ээжтэй “залуу” ээжийгээ байнга санадаг болохоор уйлагсдын эгнээг тэргүүлдэг гэнэ. Ээж нь амралтаараа ирээд эрхлүүлж, эрхлүүлж өчигдөр явсан болохоор өнөөдөр түүний хувьд уйлалтын бүр ч онцгой өдөр байгаа ажээ. Эднийхэн цэцэрлэгт орсон эхний долоо хоног хонь хурга нийлсэн шиг л байж. Одоо бол ээж аав нь авах гээд ирэхээр багшдаа хорогддог болсон гэх. Багш нараас нь хүүхдүүдийнх нь хөгжлийн талаар асуухад яслийн ангид 14 хоног байхад л хүний хөгжил ямар гоёор явагддагийг мэдэрнэ. Яг жинхэнэ амьдралын утга учир харагдана гэж ярьж байлаа. Мөн хүний талаар судалгааны ажил хийвэл ой хэдэн сартай хүүхдүүд хамгийн сайн “материал” болох аж.. Тийм ч учраас багш нар бага ангийн хүүхдүүд авах дуртай байдаг гэнэ. Нэг сонин нь ийм насны хүүхдүүд эхийн хэвлийд байсан үеэ санадаг юм байна. Эднийхэн хааяа харанхуй, хүнгүй газар байх гэдэг аж. Манежин орны доороос хоёр нүд гялалздаг ч юм уу, нэг тийм орчинд орох дуртай гэнэ. Ийм эмзэг “цэцэгхэнүүд”-д ус агаар шиг хэрэгтэй зүйлийг багш нь тодотгохдоо “Хамгийн гол нь хайр” гэсэн. Л.Мөнхзаяа