Саарал утаа нөмөрсөн, бүүдгэр  өдөр манай сурвалжлах хэсэг Дэнжийн мянга дахь гэр хорооллыг зорилоо. Айлуудын яндангаас  олгойдох хар утаа нүд аргуулж, гудамжаар  яаран алхах хүмүүсийн цуваа, хаа нэгтээ нохой хуцах чимээ сонсогдоно. Энэ бүхэн бидний нэрлэж заншснаар “Жи” хороолол дахь тэсгим хүйтэн өвлийн  дүр зураг.

Шинэ оны босгон дээр манай  Шууд.мн вэб сайтынхан өрх толгойлсон  хоёр эмэгтэйн гэрт сурвалжлага хийх далимаараа хүүхдүүдийг баяруулая гэж шийдсэн юм.

Тиймээс  бид Дэнжийн мянга буюу Чингэлтэй дүүргийн  аравдугаар хорооны нэгэн айлыг сонгон очсон нь Ц.Оюун-Эрдэнийнх байсан билээ. Давчуухан гудамж, эвдэрч муудсан замын хажуугаар хүүхдүүд ноцолдон гүйлдэнэ. Бид цаг хиртэй түгжирч явсны эцэст аймшиг нөмрөв үү гэлтэй шарилан дунд цагаан машинтайгаа яваад орчих нь тэр. Үнэнийг хэлэхэд бүрлээчдийн хөшөөн дунд айлууд амьдардаг гэдгийг сонсож байснаас  цаашгүй би тэрхүү  орчны байдалд нүд дасахгүй дотор зарсхийгаад нэг хэсэгтээ л дуугаа хураав.

Сурвалжлагч Н.Ариунаа намайг бодвол өмнө нь хэд хэдэн удаа ийшээ ирсэн болохоор  арай туршлагатай. Тэрбээр хэлэхдээ ”Найз нь энд ирэхээрээ  хүүхдүүдийг нь өрөвдөөд халаасан дахь хэдэн төгрөгөө тараагаад өгчихдөг юм. Миний найз айх хэрэггүй” гэж  намайг тайвшруулснаар  бид хоёр айлаа хайхаар машинаасаа буулаа.

Хөл гишгэх зайгүй  малын толгой шийрний сэг, үнс нурам, тав алхаад л талийгаачийн шарилын  хөшөө  гээд л энд тэндэх бүх зүйл эмх замбараагүй. Эгээ л аймшгийн кино үзэж буй мэт дүр зураг нүдний өмнө жирэлзэнэ.

Тэрхүү хэсэгт нэг айлын хашааны дайтай газарт бөөрөө нийлүүлж буусан зургаан бор гэр харагдав. Тэндэхийн оршин суугчийн зааж өгснөөр  бол   бор гэрүүдийн  хойд захад байрлах жижигхэн намхан шавар байшинд бидний уулзах ёстой эмэгтэй хоёр хүүхдийн хамт амьдардаг гэх.   Биднийг шавар байшинд  ороход гэрийн эзэгтэй  хэдэн хүмүүсийн хамт  ид завгүй ажиллаж байв.

17.20 цагт                      Толгой шийр хуйхалж хоолоо залгуулдаг

Дэнжийн мянгын захаас хоолоо залгуулж буй борчуудын өдөртөө хийдэг гол ажлын нэг нь малын толгой шийр хуйхлах. Ц.Оюун-Эрдэнэ бүсгүй ч бусдын жишгээр тэрхүү ажлыг хийж хоёр хүүхдээ хооллодог гэнэ.

Түүний амьдарч буй жижиг байшин өөрийнх нь биш гэлээ. Тэрбээр “Гэртэй болгож өгөөч”  гэсэн хүсэлтийг хороондоо тавьсан болохоор тун удахгүй өөрийн гэсэн толгой хоргодох гэртэй  болно байх гэж хэлээд  горьдлого тээсэн харцаар  санаа алдлаа.

Байшингийн хойморт  улаан эрээн цамц өмссөн сэргэлэн шовгор цагаан хүү ээжийнхээ ярихыг чих тавин анхааралтай сонсоно. Тэр хүү бол Ц.Оюун-Эрдэнэ бүсгүйн бага нь. Өдгөө дөрвөн настай.

Харин  том охин нь биднийг очиход  хичээлдээ явсан тул эзгүй байв. Хоёр хүүхдээ өвөлд нь өвтгөхгүй, өл хоолоор дутаахгүй  гэсэндээ бүсгүй өглөөнөөс наран жаргатал  суух завгүй ажилладаг гэнэ. Түүнтэй хэсэг ярилцлаа.

-Одоо нас хэд хүрч байна вэ эгчээ?

-Энэ жил 32 хүрч байгаа. Уг нь ажил төрөл хийгээд явбал ид хийж бүтээх  нас. Даанч ажил олдохгүй.  Ажил олоод орлоо гэхэд  цалин нь маш бага. Хоёр хүүхдээ тэжээх гэж эгч нь толгой шийр л хуйхлаж сууна даа.

-Энэ эвгүй газраас өөр буудаллах буйр олдохгүй байна уу?

-Зах руу хамгийн ойр газар нь энэ шүү дээ. Өөр газар бид нарт яаж олдох билээ. Зун болохоор үнэр нь гэж маш эвгүй. Ядаж байхад манай ойролцоо амьдардаг айлууд бүгд л толгой шийр, гэдэс цувдайтай ноцолддог болохоор зуны аагим халуунд үнэр нь гэж хүн амьдрах аргагүй. Хогийн цэг л гэсэн үг. Та хоёр хүйтэнд ирсэн болохоор бас гайгүй.  Зун үнэрээр нь нохой цугларна. Хүүхдүүд тоглох газаргүй тул  шарилын чулуу тойрч гүйлдээд тун хэцүү.

-Нэг толгойг хэдэн төгрөгөөр  хуйхалдаг вэ. Өдрийнхөө хоолны мөнгийг олж дөнгөх үү?

-Зуун төгрөгөөр л нэг  толгой хуйхална. Өдөртөө арван мянган төгрөг олно. Тэрүүгээрээ ойр зуурын идэх уух зүйлээ, түлээ нүүрсээ аваад л яг таардаг юм.

Бид хоёр хэсэг зуур тэднийд саатаж, Шууд.мн сайтын ах эгч нарынх нь явуулсан гарын бэлгийг  гэрийн эзэгтэйн бага хүү О.Отгонзаяад гардуулж өгөөд  энэхүү өрх гэрт эрүүл  энхийг ерөөж дараагийн айл руу гаа  явлаа.

“Хуучин хувцас түлдэг болохоор дүү нар өвдөх нь их”

Ц.Оюун-Эрдэнийхтэй  хаяа залгаа амьдардаг Г.Сарнай гэдэг бүсгүйнх бидний зочлох дараагийн айл байсан юм. Дөрвөн ханатай бор гэрт  биднийг ороход 2-12 насны таван хүүхэд  бужигнуулж өгч байв.  Гэрийн эзэн Г.Сарнай зах руу явсан эзгүй.

Харин  хүүхдүүдийн том нь 12 настай охин дүү нарынхаа хувцсыг угааж, гэртээ хэц татан нэг нэгэнгүй өлгөжээ. Учрыг асуувал гаднаа хашаагүй болохоор хувцсаа гадаа өлгөж болдоггүй, хулгайд алддаг гэнэ.  Хоёр настай бага хүү толгойгоо уруу нь харуулчихсан орон дээр  унтаж байгаа харагдана.

Харин түүний ах, эгч хоёр  болох  6 настай  С.Пүрэвбат,  7 настай С.Пүрэвсүрэн хоёр гэрийн хоймрын орыг ёстой буулгах шиг болж байлаа. Тэд ноцолдож, цангинтал инээлдэн нэг рүүгээ өрөөсөн гутлаа шидэн хөөрцөглөнө. Хүүхдүүд гаднаас хүн орж ирснийг анзаарсан даруй нэг  хэсэгтээ нам жим болцгоов.

Гэрт өндөр настай өвгөн хүүхдүүдтэй хамт байлаа. Түүний хэлэхээр  Г.Сарнай бүсгүй малын дотор гэдэс угааж  цэвэрлэж, толгой шийр хуйхалж таван хүүхдээ тэжээдэг гэнэ. Түүнчлэн Хүний хөгжил сангийн 21 мянган төгрөг тэр гэр бүлийн хоол хүнсэнд ихээхэн нэмэр жийрэг болдог гэх. Энэ айлын том охины хэлэхээр ээж нь өдөртөө зах дээр ажиллаад 8-10 мянган төгрөг олдог юм байна.

Тэрхүү мөнгөөрөө  нэг шуудай нүүрс, мод авч үлдсэнээр нь жоохон мах гурил худалдан авдаг гэнэ. Ээж нь бие муутай. Хаяа өвдөөд эмнэлэгт хэвтчихвэл охин өөрөө зах руу явж ажил хийдэг байна.

Түүний ярихаар дүү нар нь ойрхон ойрхон ханиад хүрчихдэг гэв. Учир нь худалдан авсан шуудайтай нүүрс нь  нэг өдөртөө хүрэлцдэггүй  учир гал алдахгүйн эрхэнд ихэнхдээ  хуучин гутал хувцас гээд элдэв хог түлдэг аж. Тиймээс дүү нар нь байнга ханиад хүрч эгч ээж хоёрыгоо сандаргадаг гэл ээ.

Ийн гэрийн эзэгтэй эзэнгүй байсан тул бид хүүхдүүдэд гарын бэлгээ өгчихөөд,  7настай С.Пүрэвсүрэн охинтой цөөн минут хөөрөлдлөө.

-Миний дүү том болоод ямар мэргэжилтэй болох вэ?

-Би нугараач болно гэж боддог. Гоё бэлгийг дүү бид нарт өгч байгаа юм уу

-Тиймээ,  манай  Пүрэвсүрэн ямар сурч байна?

-Одоо би хоёрдугаар ангид сурдаг. Онц сурц байгаа.

-Миний дүүгийн мөрөөдөл юу вэ?

Том  болохоороо нугараач болно. Бас  ээждээ дулаахан  хувцас авч өгнө. Манай ээж хаяа эмнэлэгт хэвтчихдэг. Нэг удаа эмч манайд ирээд хэлэхдээ ээжийг даарснаас өвдсөн байна гэж хэлсэн. Тийм болохоор би ээждээ дулаахан хувцас авч өгнө. Тэгэхээр  манай ээж эмнэлэгт хэвтэхгүй .

-Сайн байна. Хичээлдээ сайн сураарай. Харин эрэгтэй дүү нь ямар мэргэжилтэй болох бол?

-Дүү маань онгоцны нисгэгч болно гэсэн. Бид хоёр ээжийгээ аниатай хамт аваад онгоцоор бас ниснэ.

Цайлган хүсэл мөрөөдлөөр   дүүрэн  энэ айлын балчир үрс   ход ход инээж, хоорондоо дэггүйтэн тоглож байхдаа ч хүүхэд  насандаа баймгүй хэрсүүхэн бодол зүрхэндээ тээж  явна.

Тэд  ээжийгээ дулаахан хувцаслах тухай санаашран ярьж байгаа нь сэтгэл сэмлэж орхилоо. Биднийг хоёр дахь айлаасаа гарахад гадаа аль эрт бүрий болсон байв.

Н.Түвшин, Н.Ариунаа