УИХ-ын гишүүн О.Батнайрамдалын даргалж буй Оюутолгойн хянан шалгах түр хорооны сонсгол хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Түр хороо нийт 300 гаруй гэрч дуудах шийдвэр гаргасан ч, эхний өдөр Оюутолгой ХХК болон холбогдох компанийн удирдлагуудаас нотлох баримт, хариулт өгөх түвшинд оролцсон хүн цөөн байв. Зарим нь бүр “цаашид ирэх боломжгүй” гэдгээ мэдэгдсэн нь сонсголын ач холбогдлыг сулруулав.

Хамгийн том бэрхшээл нь Оюутолгой ХХК-иас ирүүлсэн 90 мянга гаруй хуудас материалын дийлэнх нь “нууц”, “маш нууц” зэрэглэлтэй тул түр хороо бодит мэдээлэл авч, олон нийтэд тайлбар хийх эрх зүйн боломжгүйд хүрч байна.

Сонсголын эхний өдөр гол анхаарал Онтрэ компанийн тусгай зөвшөөрлийн талбай  Жавхлант, Шивээ толгой ордын нөөц, үнэлгээ, лицензийн үнэлгээ зэрэгт төвлөрөв. Эдгээр талбайд зэс, алт, молибденийн стратегийн нөөц байгааг геологийн материалаас харуулав. Гэвч хамгийн ноцтой асуудал нь Монгол Улсын Засгийн газрын оролцоогүйгээр Онтрэ болон Оюутолгой компаниуд 20/80 хувиар ашиг хуваах тохиролцоонд хүрсэн явдал. Түр хорооны гишүүдийн мэдээлснээр энэ гэрээ олон нийтээс нууцлагдсан төдийгүй, Оюутолгойн 2009 оны хөрөнгө оруулалтын гэрээний хамрах хүрээнд ч ороогүй байна.Энэ талаар гишүүд “Монголын эрх ашгийг үл тоосон, стратегийн ордын лицензийг гуравдагч этгээдийн дунд нууцаар хуваасан байж болзошгүй” хэмээн дүгнэж буй. Түр хороонд ирүүлсэн геологийн тайлан, нөөцийн үнэлгээ, санхүүгийн тооцоо зэрэг материалуудын ихэнх нь нууцын зэрэглэлтэй учир Монголын тал нөөцийн жинхэнэ хэмжээ, ордын эдийн засгийн үнэлгээ, ашигт малтмалын чанар, олборлолтын загварын талаар хязгаарлагдмал мэдээлэлтэй хэвээрээ хоёр дахь өдрийн хуралдаан үргэлжлэх нь.

Товчхондоо Монгол Улс өөрийн баялгийнхаа талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэлгүй, гуравдагч этгээдийн боловсруулсан материалд найдах байдлаар 20 жил явсан нь өөрөө бодлогын том алдаа.

Оюутолгой төслийн санхүүжилтийн гол асуудал нь хувь нийлүүлэгчдийн зээл, мөн энэ зээлийн нөхцөл хамгийн их маргаан дагуулж буй. 2009 онд байгуулсан хөрөнгө оруулалтын гэрээний дагуу энэхүү зээлийн хүүг 11.1 хувь байхаар тогтоосон нь олон улсын томоохон уул уурхайн төслүүдийн зээлийн жишиг хүү (4–6%)-ээс даруй хоёр дахин өндөр дүн юм. Зээл болон хүүгийн төлбөрүүд ам.доллараар тооцогддог тул Монголын талд ханшийн савлагаанаас үүдэлтэй давхар эрсдэл бий. Доллар өсөх үед Монголын өр төгрөгөөр дахин өснө гэсэн үг. Энэ бүхнээс шалтгаалан зээл, хүү, хүүгийн хүү жил бүр хуримтлагдсаар одоогийн хуримтлагдсан хүүгийн хэмжээ нь анхны зээлийн дүнтэй бараг тэнцэж эхэлжээ. Үүнээс болж Монголын тал ашиг хүртэх хугацаа 2030–2040 он хүртэл ухраад байна. Сонсголын үеэр танилцуулсан нэг ноцтой тооцоолол нь Монгол Улс дөнгөж ашиг хүртэж эхэлмэгц Оюутолгойн олборлолт гурав дахин буурна. Гүний уурхай геологийн нөхцөл, хүдрийн хурдац, ашиглалтын мурий зэргээс үзвэл 2040 оноос хойш олборлолтын дээд үе өнгөрч эхэлнэ гэдгийг шинжээчид дүгнэж байна. Энэ байдлаараа Монголчууд баялгаасаа ашиг хүртэх боломж улам багасна.

Хөрөнгө оруулалтын гэрээний 11.1%-ийн хүү,  хүүгийн хүүгийн хуримтлал нь Монголын талд хамгийн их дарамт үүсгэж байгаа заалт гэдгийг шинжээчид, төрийн аудитын материалууд, олон улсын судалгаанд дурджээ. Энэ нөхцөл байдал өнөөдрийг хүртэл Монголын тал ашиг хүртээгүй гол шалтгаан хэвээр байна. 2025 оны аравдугаар сард Монголын Засгийн газар болон “Рио Тинто” зээлийн хүүг бууруулах талаар хэлэлцээр эхлүүлсэн ч үр дүн гараагүй байна.

Оюутолгой ба Онтрэ компанийн хооронд хийгдсэн нууцлалтай гэрээнүүд, лицензийн хуваарилалт, нөөцийн үнэлгээний хаалттай байдал, өндөр хүүтэй зээл, гэрээний Монголд ашиггүй олон заалт зэрэг нь нийтэд ил болоогүй 20 жилийн “хар хайрцаг” өнөөдөр ч цоожтой хэвээр байх нь.