Өнгөрсөн долоо хоногт нийслэл Улаанбаатар хот иргэдээ эрүүл, идэвхтэй амьдралын хэв маягт уриалах зорилготой “ногоон оноо” хэмээх санаачилгыг олон нийтэд танилцуулсан нь нийгмийн анхаарлын төвд орлоо. Албан ёсны тайлбараар бол иргэд алхаж, хөдөлгөөнтэй байсныхаа үр дүнд оноо цуглуулж, түүнийгээ цахилгаан, дулаан, түлш зэрэг зайлшгүй хэрэглээний төлбөрийн хөнгөлөлтөд ашиглах боломж бүрдэх аж. Хотын удирдлагууд үүнийг эрүүл мэндийг дэмжих, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх бодлогын эхлэл хэмээн тайлбарлаж буй.

Гэвч олон нийтийн хүлээж авсан байр суурь үүнээс тэс өөр байлаа. Нийслэлийн зүгээс Улаанбаатар хотын иргэдийн алхалтын дундаж хэмжээ ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс үлэмж доогуур байгааг онцолсон нь тоо баримтын хувьд худал биш. Харин энэ үзүүлэлт иргэдийн ухамсар доройтсоны илрэл гэхээсээ илүү хот өөрөө алхахад тохиромжгүй орчин болсныг илүү тод харуулж байна гэсэн шүүмжлэл давамгайлсан юм.

Өвлийн улиралд утаа, халтиргаа, тасарсан явган зам, зундаа тоос шороо, түгжрэл дунд амьдарч буй хотын иргэдээс “илүү алх” хэмээн шаардах нь хотын дэд бүтцийг сайжруулахын оронд хариуцлагыг иргэдэд шилжүүлж буй мэт ойлгогдож байна. Дэд бүтэц, орчны асуудлыг шийдээгүй байж зан үйлийг оноогоор засах гэж оролдож буй нь уг санаачилгын хамгийн эмзэг цэг болов.

Маргаан үүгээр зогссонгүй. Цахилгаан, дулаан, түлш бол сонголт биш, амьд үлдэхэд зайлшгүй шаардлагатай суурь хэрэглээ. Эдгээр үйлчилгээ иргэний амьдралын хэв маяг, идэвх оролцооноос үл хамааран төрөөс тасралтгүй, хүртээмжтэй байлгах үүрэгтэй нийтийн үйлчилгээ юм. Улаанбаатар шиг эрс тэс уур амьсгалтай хотод дулаан, цахилгаангүй амьдрах нь эрүүл мэнд, аюулгүй байдалд шууд эрсдэл дагуулна.

Тиймээс эдгээр суурь үйлчилгээг иргэний зан үйлтэй холбож, оноо, шалгууртай уях нь “урамшуулал” гэхээсээ илүү нөхцөл тулгаж буй хэлбэр мэт харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл, иргэн тодорхой үйлдэл хийснийхээ төлөө бус, иргэн гэдгээрээ эдгээр үйлчилгээг авах ёстой гэсэн суурь ойлголт энд яригдах ёстой юм.

Нийгмийн тэгш байдлын үүднээс ч асуудал хөндөгдөнө. Орлого багатай өрх, ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хувьд цахилгаан, дулаан, түлш бол огтхон ч сонголтын асуудал биш. Ийм нөхцөлд хөнгөлөлт авахын тулд заавал биелүүлэх шалгуур тогтоох нь нийгмийн ялгааг улам гүнзгийрүүлэх эрсдэлтэй. “Өнөөдөр алхвал хөнгөлөлт авна, маргааш алхах боломжгүй бол илүү төлнө” гэсэн логик иргэдийг тэгш бус байдал руу түлхэж болзошгүйг олон хүн анхааруулж байна.

Сошиал орчинд уг санаачилгыг “тоглоом шиг систем”, “оноо нэрийн дор хяналт тогтоох оролдлого” хэмээн хошигнон, бас болгоомжилсон өнгө аяс давамгайлж эхэллээ. Монголын нийгэм төрөөс ирж буй шинэ зохицуулалтад итгэл багатай хандах болсон нь өмнөх туршлагуудтай холбоотой. Сайн санаачилга гэж эхэлсэн олон бодлого эцэстээ иргэдэд нэмэлт дарамт, зардал болж хувирч байсан түүх цөөнгүй.

Зарим иргэд уг онооны системийг Хятадын нийгмийн онооны системтэй зүйрлэж харж эхэлсэн нь иргэд эрх чөлөөндөө хэр мэдрэг болсны илрэл юм. Нийслэлийн зүгээс ийм харьцуулалтыг үндэслэлгүй гэж тайлбарлаж байгаа ч, оноо өгч, оноо хасах логик өөрөө болгоомжлол төрүүлэхэд хангалттай байгааг үгүйсгэх аргагүй.

Гэхдээ бодит асуудал бий. Утаа, хөдөлгөөний дутагдал, эрүүл мэндийн эрсдэл бол Улаанбаатар хотын зайлшгүй шийдэх сорилтууд мөн. Хотын удирдлага шийдэл хайж, эхлэл тавих гэж оролдож буйг үгүйсгэх хэцүү. Харин бодлого зөв байлаа ч, хэрэгжүүлэх цаг хугацаа, хэлбэр, иргэдтэй харилцах арга барил буруу сонгогдвол эсрэг үр дүн авчирдгийг энэ удаагийн маргаан тодорхой харууллаа.

Журам нь бүрэн боловсроогүй, иргэдийн итгэл хараахан бүрдээгүй үед зарлагдсан “ногоон оноо” санаачилга зорилгоосоо өмнө маргаан дагууллаа.  Эцэст нь дүгнэхэд, өнгөрсөн долоо хоногийн хэлэлцүүлэг “ногоон оноо”-ны тухай гэхээсээ илүү Улаанбаатар хот иргэдтэйгээ хэрхэн харилцах вэ гэсэн суурь асуултыг хөндсөн хэрэг байв. Иргэд эрүүл амьдралын эсрэг биш, харин амьдралаа оноогоор хэмжүүлэхэд бэлэн биш байгаагаа илэрхийллээ.

Хэрэв нийслэл уг санаачилгыг илүү тодорхой, ил тод болгож, Улаанбаатар шиг хотод бодитоор хэрэгжих боломжтой эсэхэд бодит хариу өгч чадвал маргаан шийдэлд ойртоно. Харин эс чадвал “ногоон оноо” нь эрүүл хотын эхлэл бус, төрд итгэх итгэлийг сорьсон бас нэгэн бүтэлгүй туршилт болон үлдэх эрсдэл өндөр байна.