Ардчилсан тогтолцоонд хууль тогтоох байгууллагын гишүүн бол зөвхөн санал өгдөг “товчлуур дарагч” бус, олон нийтийн итгэлийг төлөөлөгч, үнэт зүйлийн бэлгэдэл байдаг. Тиймээс УИХ-ын гишүүний ёс суртахуун нь зөвхөн хувь хүний зан аашийн асуудал биш, харин институцийн нэр хүнд, төрд итгэх иргэдийн итгэлийн хэмжүүр болдог.

Ёс суртахуун (ethics) гэдэг нь хуульд тусгагдаагүй ч нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм хэмжээ, хариуцлага, хүндлэл, даруу төлөв байдал зэрэг үнэт зүйлсийн цогц ойлголт юм. Хүн хууль зөрчөөгүй байж болно. Гэвч хууль зөрчөөгүй нь ёс зүйтэй гэсэн үг биш.

Төрийн өндөр албан тушаалтан
    •    Олон нийтийн өмнө хариуцлагатай байх
    •    Үг, үйлдэлдээ хянуур байх
    •    Шүүмжлэлийг тэвчээртэй хүлээн авах
    •    Иргэдээ доромжлох, дорд үзэхгүй байх гэсэн суурь шаардлагуудыг хангах учиртай.
Өнөөдөр улс төрчид нийгмийн сүлжээгээр дамжуулан иргэдтэй шууд харилцаж байна. Энэ нь ил тод байдлыг нэмэгдүүлдэг ч, нөгөө талаас сэтгэл хөдлөлөө хянахгүй илэрхийлэх эрсдэлийг бий болгодог.

Гэрт нь хулгай орсон, эсвэл хувь хүний амьдралд асуудал тулгарсан үед бухимдах нь хүний хувьд ойлгомжтой. Гэвч төрийн өндөр албан тушаалтан бухимдлаа иргэд рүү чиглүүлж, хараал, доромж үг хэрэглэвэл энэ нь
    •    Төрийн нэр хүндийг унагах
    •    Иргэдийг талцуулах
    •    Улс төрийн соёлд сөргөөр нөлөөлөх үр дагавартай.

“Би хулгай хийгээгүй, худлаа яриагүй” гэх логик нь ёс суртахууны стандартыг хэт доогуур тогтоож буй илэрхийлэл юм. Ёс зүй гэдэг нь зөвхөн гэмт хэрэг үйлдээгүй байх тухай ойлголт биш. Энэ нь ёс зүйн өндөр босго, үлгэрлэл, соёлт харилцааны тухай ойлголт юм.

Манай улсад УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах механизм практикт бараг хэрэгждэггүй. Улсын Их Хурал-ын Ёс зүй, дэгийн байнгын хороо ихэвчлэн “сануулах” хэлбэрийн шийдвэр гаргадаг нь институцийн хариуцлагын механизм сул байгааг харуулж буй. 
Хууль зөрчөөгүй бол улс төрч ёс зүйн хариуцлага хүлээхгүй байж болох уу?

Ардчилсан нийгэмд хариулт нь “үгүй”. Улс төрийн хариуцлага гэдэг нь хууль зүйн хариуцлагаас тусдаа ойлголт. Сонгогчид эцсийн үнэлгээг сонгуулиар өгдөг нь ардчиллын гол механизм юм.

Жишээ нь Японд улс төрийн соёлд “хариуцлага хүлээх” гэсэн ойлголт маш хүчтэй. Тэнд улс төрчид
    •    Хувийн санхүүгийн маргаан
    •    Ёс зүйн шүүмжлэл
    •    Нийгмийн сүлжээн дэх зохисгүй мэдэгдэл зэргээс үүдэн олон нийтийн итгэлийг алдвал өөрийн хүсэлтээр огцрох, намаасаа гарах, албан ёсоор уучлал гуйх жишиг түгээмэл.

Япон улсад төрийн албан тушаалтны
    •    Даруу байдал
    •    Нийтийн өмнө уучлал гуйх соёл
    •    “Нэр төр” -ийг эрхэмлэх хандлага нь хууль зүйн албадлагаас илүү хүчтэй нийгмийн дарамтыг бий болгодог.

Хэрэв Японд УИХ-ын түвшний улстөрч олон нийтийг доромжилсон, хараалын үг хэрэглэсэн бол
    1.    Намын удирдлага албан ёсны тайлбар шаардана
    2.    Хэвлэл мэдээлэл ёс зүйн асуудлыг өргөн хүрээтэй хэлэлцэнэ
    3.    Тухайн хүн олон нийтийн өмнө уучлал гуйна
    4.    Зарим тохиолдолд огцрох шийдвэр гаргана

Энэ нь хууль заавал шаардсан учраас биш, харин улс төрийн соёл, нийгмийн хүлээлт тийм өндөр учраас юм.

Нийгмийн сүлжээнд нөлөө бүхий хүн (инфлүүнсер) байх нь илүү хариуцлага дагуулна. Төрийн түшээ, олон нийтийн нөлөөлөгч хоёрын үүрэг давхцах үед
    •    Үг бүр олон нийтэд загвар болдог
    •    Соёлын стандарт тогтоодог
    •    Залуусын улс төрийн ойлголтод нөлөөлдөг

Тиймээс “би жирийн иргэн” гэсэн логик төрийн албан тушаалтанд тохирохгүй.

Ардчиллын хамгийн хүчтэй хяналтын механизм бол сонгогч. Хэрэв хууль зүйн механизм сул байвал улс төрийн соёл, иргэний ухамсар чухал болно.

2028 онд иргэд
    •    Ёс зүй
    •    Харилцааны соёл
    •    Хариуцлагын түвшин зэрэг шалгуураар үнэлгээ өгөх нь ардчилсан шийтгэл, эсвэл шагнал болно биз. 

УИХ-ын гишүүний ёс суртахуун бол “гэмт хэрэг хийгээгүй байх”-аар хэмжигдэхгүй. Харин 
    •    Иргэддээ хүндэтгэлтэй хандах
    •    Шүүмжлэлийг тэвчих
    •    Алдаагаа хүлээн зөвшөөрөх
    •    Төрийн нэр хүндийг хамгаалах чадвараар хэмжигдэнэ.

Хууль зүйн хариуцлага сул байж болно. Гэхдээ улс төрийн соёл, иргэний ухамсар өндөр байх тусам ёс суртахууны стандарт ч өндөрсдөг. Япон шиг улс оронд энэ нь нийгмийн дотоод механизм болж төлөвшсөн. Харин манайд энэ соёл бүрэлдэх явцдаа байна.

Эцэст нь, төрийн албан тушаал бол эрх мэдэл бус, итгэл юм. Итгэлийг алдах хамгийн хурдан зам нь иргэдээ доромжлох, хамгийн удаан сэргээх зүйл нь нэр хүнд билээ.