Сүүлийн өдрүүдэд эрх баригчид 2025 оны эдийн засгийн өсөлтийн үзүүлэлтийг онцлон ярьж байна. “Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт 6.8 хувьтай гарч, Азидаа төдийгүй дэлхийд тэргүүллээ. Тоо худлаа хэлдэггүй” гэх тайлбарыг тайзнаа чихэнд хоногштол давтаж буй. Үнэхээр тоо худлаа хэлдэггүй. Гэхдээ тоо бүх үнэнийг хэлдэггүй.

ДНБ өссөн ч амьдрал яагаад сайжрахгүй байна вэ?

Эдийн засгийн өсөлтийг ганцхан ДНБ-ий өсөлтөөр хэмжих нь өрөөсгөл. Хэрэв эдийн засаг бодитоор зөв голдиролдоо орсон бол мөнгөний бодлого зөөлөрч, бодлогын хүү буурч, өрхийн болон аж ахуйн нэгжүүдийн санхүүгийн дарамт багасах учиртай. Гэтэл 2025 онд мөнгөний хатуу бодлого үргэлжилж, өр орлогын харьцаанд хязгаарлалт хийж, зээлийн шалгуурыг чангатгасан хэвээр байна.

Энэ нь иргэдийн зээл хэт өсч, өрийн дарамт нэмэгдсэн гэсэн үг. Харин яагаад зээл өсөв гэвэл иргэдийн бодит орлого амьжиргаанд хүрэхгүй байгаа учраас. Өмнөх зээлээ шинэ зээлээр хаах, хэрэглээгээ зээлээр нөхөх үзэгдэл хавтгайрсан нь эдийн засгийн суурь тэнцвэр алдагдсаны дохио.

ДНБ 6.8 хувь өссөн ч долоон буудлын Должин эмээгийн амьдралд ямар өөрчлөлт орсон бэ? Түүний сарын орлого инфляцыг гүйцэж чадаж байна уу? Эсвэл өрхийн зардал, зээлийн эргэн төлөлтөд дарагдсаар байна уу? Макро түвшний өсөлт микро түвшинд шингэхгүй байгаагийн бодит жишээ бол энэ.

Хувийн хэвшил хумигдаж байхад өсөлт тогтвортой байх уу?

Эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийн суурь нь хувийн хэвшил. Гэвч сүүлийн жилүүдэд олон аж ахуйн нэгж үүд хаалгаа барьж, үйл ажиллагаагаа танаж байна. Бичил, жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн орон зай хумигдсан шийдвэрүүд шил дараалан гарсан.

Жишээлбэл, ТҮЦ эрхлэгчдийн үйл ажиллагааг зогсоосон. Зах зээлийн эдийн засагт ийм төрлийн бичил бизнесийг эрэлт нийлүүлэлт өөрөө зохицуулдаг. ТҮЦ байхгүй болсноор ширхэгийн худалдаа, сонин борлуулах цэг зэрэг бага орлоготой иргэдэд тохирсон үйлчилгээ алга болов.

Мөн хуучин орон сууцнуудыг буулгаж, өндөр үнэтэй барилгууд барьснаар подваль, нэг давхарт байрладаг оёдол, гутал засвар, үсчин, түлхүүр олшруулах зэрэг хямд үйлчилгээний цэгүүд шахагдсан. Шинэ барилгад түрээс өндөр, үйлчилгээний үнэ өссөн. Ингэснээр бичил бизнес эрхлэгчид зах зээлээс шахагдаж, хэрэглэгчид хямд үйлчилгээ авах боломжоо алдсан. Энэ бол ДНБ-ий өсөлтийн цаана өрнөж буй бүтцийн агшилт.

Валютын нөөц өссөн нь хангалттай юу?

Ерөнхий сайд Г.Занданшатар валютын нөөц долоон тэрбум ам.долларт хүрч, 1.5 тэрбумаар өссөнийг онцолсон. Валютын нөөц нэмэгдсэн нь төгрөгийн ханшийг хамгаалах “буфер” болох сайн талтай.

Гэхдээ валютын нөөц өссөнөөр гадаадын хөрөнгө оруулалт автоматаар нэмэгдэхгүй. Хөрөнгө оруулагчид тогтвортой, ойлгомжтой, тууштай хэрэгждэг эрх зүйн орчин хүсдэг. Өмнөх он жилүүдэд хөрөнгө оруулагчдын эрх ашиг зөрчигдсөн маргаан цөөнгүй гарсан нь манайд итгэх итгэлийг сулруулсан. Энэ суурь асуудлыг шийдэхгүйгээр тоон үзүүлэлт дангаараа хөрөнгө татахгүй.

2026 оны төсөв бодит эдийн засгийн нөхцөлтэй нийцэхгүй болсон гэх шүүмжлэл бий. Орлогын төлөвлөгөө биелэх, эрсдэлтэй үед зарлагыг танах шаардлага үүснэ. Ийм нөхцөлд төсвийн тодотгол зайлшгүй хийгдэх магадлалтай.

....Татварын багц хууль, Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төслүүд нийгэмд ихээхэн хүлээлт үүсгэж буй. Гэвч хэрэгжилт нь 2027 оноос эхэлж, бодит үр дүн 2028-2029 оноос наашгүй. Үүнээс ч илүү ноцтой асуудал бол хууль баталдаг ч хэрэгжилт сул байдаг институцийн сулрал.

Монголд хууль эрх зүйн орчин харьцангуй боломжийн гэж үнэлэгдэх ч хэрэгжих дээрээ унждаг нь худал биш. Энэ бол эдийн засгийн өсөлт бодит амьдралд буухгүй байгаагийн нэг шалтгаан.

Эцэст нь эдийн засгийн өсөлтийн тухай албаны мэдэгдэл бодит байдлыг бүрэн илэрхийлэхгүй байна. Макро үзүүлэлтүүд өссөн ч өрхийн бодит орлого, бизнесийн орчин, худалдан авах чадвар, иргэдийн санхүүгийн аюулгүй байдал дорвитой сайжраагүй бол “өсөлт” гэдэг ойлголт зүгээр л статистик.

Өнөөдөр монголчууд өмсөх хувцас, идэх хоолоо төрийн бодлогын үр шимээр бус, өөрсдийн хөдөлмөр, зүтгэлээр олж байна. Төр эдийн засаг “өсөж байна” гэж тайлбарлахын оронд тэр өсөлт айл өрхийн үүдээр орж, Должин эмээгийн ширээн дээр бодитоор мэдрэгдэх хүртэл бодлогын чанараа эргэн харах шаардлагатай байна.