Хаврын чуулган эхэлмэгц улс төрийн хүрээнд өдөр бүр намжихгүй яригдаж байгаа нэг сэдэв бий. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах тухай хуулийн төсөл санаачлаад Монгол Улсын Их Хуралд өргөн барьчихлаа. Сонсоход бол “ард түмэнд таалагдах” сэдэв. Хариуцлагагүй гишүүдийг эргүүлэн татдаг байя гэдэг үг хэнд ч муу сонсогдохгүй. Гэхдээ улс төр дээр юм бүхэн гаднаасаа харагддаг шигээ энгийн байдаггүй. Яг үнэндээ энэ бол нэг хуулийн төсөл биш, парламентын ардчиллын суурь зарчим руу орж байгаа нэлээд том асуудал. УИХ-ын гишүүн гэдэг чинь нэгэнт сонгогдсон бол ард түмнийг төлөөлөөд, хараат бус шийдвэр гаргах ёстой субъект. Харин “эргүүлэн татах” механизм орж ирэхээр тэр хүн сонгогчдоосоо биш, улс төрийн нөлөөллөөс айж эхлэх эрсдэл бий болдог. Тэр дундаа энэ санаачилга Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөс гарч ирж байгаа нь өөрөө илүү анхаарал татаж байна.

Учир нь Үндсэн хуулиараа Ерөнхийлөгч хууль санаачлах эрхтэй ч парламентын дотоод бүтэц, гишүүдийн бүрэн эрхэд ингэж гүнзгий оролцох шинжтэй санал гаргаж байгаа нь эрх мэдлийн тэнцвэрийн тухай асуудлыг шууд хөндөж байна гэсэн үг. Нэг ёсондоо “хяналт” нэрийн дор “нөлөөлөл” бий болох эрсдэл үүсэж байна гэж харж байгаа хүмүүс цөөнгүй.

Нөгөө талд, улс төрийн хүрээнд ил яригдахгүй ч бүгд мэдэж байгаа нэг зүйл бий. Ерөнхийлөгч хуулиа зүгээр өргөн бариад орхичихгүй. Цаана нь дэмжлэг босгох, санал татах, кноп хөдөлгөх ажил зэрэгцээд явдаг. Өөрөөр хэлбэл, хөшигний ард тохироо, шахалт, ятгалга бүгд л өрнөж байгаа. “Нугаслахаа нугасалж, гуядахаа гуядаж, аргадахаа аргадана” гэдэг үг зүгээр нэг хэтрүүлэг биш, Монголын улс төрийн бодит дүр зураг.

Эндээс л хамгийн эмзэг асуудал гарч ирж байгаа юм. Хэрвээ Монгол Улсын Их Хуралд Ерөнхийлөгчид “кнопын өртэй” гишүүд байгаад, тэд ийм хуулийг дэмжээд баталчихвал яах вэ гэдэг асуулт. Тэгвэл УИХ өөрөө бие даасан институц хэвээр үлдэх үү, эсвэл аажмаар гүйцэтгэх засаглал, тэр дундаа Ерөнхийлөгчийн нөлөөнд орж эхлэх үү гэдэг эргэлзээ гарч ирнэ.

Хүмүүсийн нэг хэсэг энэ хуулийг “ард түмний хяналт нэмэгдэнэ” гэж харж байгаа бол нөгөө хэсэг нь “парламентын ардчиллыг сулруулах алхам” гэж үзэж байна. Аль аль нь үндэслэлтэй. Гэхдээ асуудлын гол нь механизмаасаа илүү хэн, ямар орчинд, ямар зорилгоор ашиглах вэ дээр очиж байгаа.

Монголын улс төрд хууль өөрөө муу биш, харин хэрэгжүүлэх орчин нь асуудал болдог жишээ олон. Хэрвээ энэ хуулийг улс төрийн өрсөлдөгчөө шахах, эсвэл гишүүдийг “дуулгавартай” байлгах хэрэгсэл болгож ашиглавал парламентын утга агуулга өөрчлөгдөнө. Харин үнэхээр иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, хариуцлагыг бодит болгох чиглэлд ашиглаж чадвал эсрэгээрээ дэвшил ч байж болно.

Тиймээс энэ бол зүгээр нэг хуулийн төсөл биш. Энэ бол Монголд эрх мэдлийн тэнцвэр хаашаа хэлбийх вэ гэдгийг шалгах сорил. Монгол Улсын Их Хурал өөрийн бие даасан байдлаа хадгалж чадах уу, эсвэл улс төрийн нөлөөлөлд автаж шийдвэр гаргах уу гэдэг нь энэ хэлэлцүүлгийн явцад тодорхой болно.

Одоохондоо хуулийн үг, заалтаас илүү хөшигний ард юу өрнөж байгаа нь энэ бүхний жинхэнэ утгыг тодорхойлох нь гарцаагүй.