Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц энэ баасан гарагт улс төр, эрх зүйн өндөр ач холбогдол бүхий маргааныг хэлэлцэх гэж байна. Маргааны гол цөм нь Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаатай холбоотой боловч үүнтэй зэрэгцэн Цэц өөрөө хууль ёсны бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж чадаж байгаа эсэх асуудал анхаарлын төвд орж ирээд байна.

Юуны өмнө, маргааны агуулгыг энгийнээр тайлбарлавал Үндсэн хуульд Ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгоно гэж тодорхой заасан байдаг. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн тухай хуульд уг хугацааг дөрвөн жил гэж тусгасан нь Үндсэн хуультай зөрчилдөж байгаа эсэхийг Цэц хэлэлцэх юм. Өөрөөр хэлбэл, дагалдах хууль дээд хуулиа зөрчсөн үү гэдгийг тогтоох асуудал яригдаж байна.

Гэвч энэ маргаанаас дутахааргүй ноцтой нэг асуудал бол Цэцийн өөрийнх нь бүрэлдэхүүнтэй холбоотой нөхцөл байдал юм. Хуульд зааснаар Үндсэн хуулийн цэц есөн гишүүнтэй байх ёстой. Гэтэл одоогийн байдлаар нэг суудал сул, мөн зарим гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дууссан ч үүргээ үргэлжлүүлэн гүйцэтгэж байгаа нь институцийн хувьд доголдол үүсгэж байна.

Тухайлбал, нэг гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусаад нэлээд хугацаа өнгөрсөн байхад оронд нь шинэ томилгоо хийгдээгүй байна. Мөн өөр албан тушаалд шилжсэн гишүүний орон тоо ч нөхөгдөөгүй хэвээр байна. Энэ нь Цэц бүрэн бүрэлдэхүүнгүй ажиллаж байгааг харуулж байгаа юм.

Цэцийн гишүүдийг томилох журам нь өөрөө улс төрийн тодорхой нөлөөлөлтэй. Гишүүдийн гурав нь Ерөнхийлөгчөөс, гурав нь УИХ-аас, үлдсэн гурав нь Улсын дээд шүүхээс санал болгогддог. Харин сул орон тоог нөхөх үйл явц саатсан нь улс төрийн шийдвэр гаргалттай шууд холбоотой гэж үзэх үндэслэлтэй.

Бүрэн эрхийн хугацаа нь дууссан гишүүн, тэр дундаа удирдах албан тушаал хашиж буй хүн ийм өндөр ач холбогдолтой маргаанд оролцох нь Үндсэн хуулийн зарчимд нийцэх үү? Хэрэв ийм бүрэлдэхүүнтэйгээр шийдвэр гарвал тэр шийдвэр өөрөө хууль ёсны эсэх талаар эргэлзээ үүсэх нь гарцаагүй. Үндсэн хуулийн цэцийн Их суудлын хуралдаанд дор хаяж долоогоос есөн гишүүн оролцох ёстой. Гэвч бүрэлдэхүүнд асуудал байгаа нөхцөлд гаргасан дүгнэлт нь маргаангүй, эцсийн шийдвэр байж чадах эсэх нь тодорхойгүй байж мэдэхээр байна. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуулийн зөрчил тогтоох ёстой байгууллага өөрөө процедурын зөрчилтэй ажиллаж байгаа гэсэн парадокс нөхцөл үүсч байна.

Хэрэв Цэц энэ удаагийн хуралдаанаар Үндсэн хууль зөрчсөн гэсэн дүгнэлт гаргавал хэд хэдэн үр дагавар гарах магадлалтай.Тодруулбал, улс төрийн хүрээнд уг шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөхгүй эсэргүүцэл нэмэгдэж болзошгүйгээс гадна Цэцийн өөрийнх нь хууль ёсны байдал дахин маргааны сэдэв болно. Цаашлаад Цэцийн шийдвэр өөрөө хүчинтэй юу? гэсэн илүү том асуулт гарч ирэхээр байна.

Томилгооны механизм улс төрөөс хэт хамааралтай, хугацаа дууссан ч үргэлжлүүлэн ажиллах түр зохицуулалт хэвшмэл болсон, улмаар Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага өөрөө маргаантай байдалд орсон нь бодит. Ийм нөхцөлд болох гэж буй баасан гарагийн хуралдаан нь зөвхөн нэг хуулийн заалтын зөрчлийг шийдэхээс гадна Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хяналтын тогтолцоо бодит байдал дээр хэрхэн ажиллаж байгааг ил гаргах чухал сорилт болох төлөвтэй байна. Тиймээс анхааралтай ажиглах үлдээд байна.