Өчигдөр шөнө тэнгэрт “цусан улаан сар” мандлаа. Шинжлэх ухаанд үүнийг бүтэн сарны бүтэн хиртэлт гэж нэрлэдэг. Дэлхий Нар, Сар хоёрын дунд яг нэг шугамд орж, Сар дэлхийн сүүдэрт бүрэн халхлагдах үед ийм үзэгдэл тохиолддог.

Харин яагаад Сар хар биш, улаан өнгөтэй болдог вэ?

Хариулт нь агаар мандалд бий. Нарны гэрэл дэлхийн агаар мандлаар нэвтрэхдээ богино долгионы цэнхэр туяа илүү сарниж, урт долгионы улаан туяа нэвтэрч үлддэг. Энэ улаан туяа дэлхийн сүүдрийн захыг тойрон хугарч, Сар дээр тусахад Сар зэс мэт, заримдаа бараг цусан улаан өнгөтэй харагддаг байна. Иймээс “цусан сар” гэх нэршил үүссэн ч энэ нь цэвэр оптикийн үзэгдэл юм.

Дэлхий–Сар–Нарны ийм төгс давхцал сар бүр болдоггүй. Сар дэлхийг тойрох зам нь дэлхийн нарыг тойрох хавтгайгаас ойролцоогоор 5 градусаар хазайсан байдаг тул ихэнх бүтэн саран дээр Сар дэлхийн сүүдрийн дээгүүр эсвэл доогуур өнгөрдөг. Харин огтлолцлын цэг дээр бүтэн сар таарах үед л хиртэлт болдог байна. Дунджаар дэлхийн аль нэг хэсэгт жилд 1–2 удаа бүтэн сарны бүтэн хиртэлт тохиолдож болно. Гэхдээ тухайн улс оронд бүрэн, хэсэгчилсэн, эсвэл огт харагдахгүй байх нь байршил, цагийн бүсээс шалтгаалдаг.

Монгол Улсын хувьд сарны бүтэн хиртэлт харьцангуй давтамжтай ажиглагддаг ч яг “бүтэн улаан” үе шат бүх нутаг дэвсгэрт зэрэг харагдах нь ховор. Зарим жилд Азийн зүүн хэсэг, Номхон далайн орнуудад бүтнээрээ тод харагдахад Европ, Америкт хэсэгчлэн харагдах тохиолдол бий, эсвэл эсрэгээрээ. Иймээс “манайд ингэж харагдсан, өөр улсад өөрөөр харагдсан” гэх ялгаа нь огторгуйн биш, харин газарзүйн байрлалын зөрүүнээс үүдэлтэй.

Шинжлэх ухаанд энэ үзэгдлийг маш нарийн тооцоолж чаддаг. НАСА зэрэг байгууллагууд сар, нарны хиртэлтийн хуваарийг хэдэн арван жил, бүр зуун жилээр урьдчилан гаргадаг. Хиртэлтүүд 18 жил 11 хоногийн давтамжтай “Саросын цикл” хэмээх мөчлөгөөр ойролцоо хэлбэрээр давтагддаг нь одон орон судлалын сонирхолтой баримт юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр бидний харж буй улаан сар 18 жилийн дараа төстэй геометрийн байрлалтайгаар дахин тохиох магадлалтай.

Харин шашин, соёлын тайлбарууд өөр өөр. Буддын уламжлалд сар, нар хиртэхийг байгалийн жам ёсны үзэгдэл гэж үздэг ч буян номын үйлд тохиромжтой цаг хэмээн тайлбарлах нь бий. Зарим сударт “Раху” хэмээх домгийн дүр сар, нарыг залгиж байна гэж бэлгэддэг. Христийн шашны зарим урсгалд “цусан сар”-ыг эш үзүүллэг, цаг үеийн дохио хэмээн тайлбарласан түүхэн жишээ байдаг. Харин эртний нүүдэлчдийн дунд тэнгэрийн үзэгдлийг хүндэтгэн, дуу чимээ гаргаж “аврах” зан үйл хийдэг байсан тухай тэмдэглэлүүд бий. Гэвч орчин үеийн шинжлэх ухаан энэ бүхнийг байгалийн энгийн, давтагддаг механик хөдөлгөөний үр дүн гэдгийг нотолсон.

Сонирхолтой нь, сар хиртэх үед Сар бүрэн алга болдоггүй. Хэрэв та дурангаар ажиглавал зэс, хүрэн, заримдаа бараан хүрэн өнгийн олон янзын сүүдэр, градиент ажиглагдана. Энэ өнгө нь дэлхийн агаар мандлын тоосжилт, галт уулын үнс, уур амьсгалын нөхцлөөс хамаарч өөрчлөгдөж болно. Тиймээс нэг “цусан сар” нөгөөгөөсөө бага зэрэг ялгаатай харагддаг.

Цусан улаан сар бол айдас дагуулах дохио бус, харин огторгуйн механик хөдөлгөөний гайхамшигт давхцал юм. Дэлхий, Сар, Нар гурав төгс шугамд орж, агаар мандлын физик хуулиуд бидэнд тэнгэрийн театрын хамгийн үзэсгэлэнт үзэгдлийн нэгийг бэлэглэж буй хэрэг. Шинжлэх ухаан үүнийг тайлбарлаж чаддаг ч, тэнгэр өөд харах тэр мөчийн гайхшрал хүний сэтгэлд хэвээр үлддэг нь л хамгийн сонин.