Энэ парламент сайн, саараар дуудуулахаас үл хамаарч Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан нь түүхэн үнэлгээтэй. Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт ирэх тавдугаар сарын 25-наас мөрдөгдөж эхэлнэ. Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт мөрдөгдөхтэй холбоотой шинэ Засгийн газрын сураг хаврын чуулганы халуун сэдэв болоод байгаа. Тиймээс ч эрх баригч хүчин нам дотроо асуудлыг ширүүхэн хэлэлцэж байгаа сурагтай.
Нэртэй түүхч, зохиогч Юваль Ной Харари саяхан Covid 19 цар тахалын үүсгэж буй нөхцөл байдлыг дүгнэж “Хүн төрөлхтөн даяар хямралтай нүүр туллаа. Энэ нь бидний үед тохиох хамгийн гүн хямрал ч болж мэднэ. Ойрын хэдэн долоо хоногт Засгийн газрууд, түүнчлэн ард иргэдийн гаргах, хэрэгжүүлэх шийдвэрүүд айсуй жилүүдийн дэлхий дахины өнгө төрхий тодорхойлох магад” хэмээн бичжээ. Одоогоор дэлхийн 150 улсад 170 мянга гаруй хүн титэмт вирусын халдварт өртөж, 6500 нас бараад байна. 77 мянган хүн эдгэрчээ.
Ерөнхийлөгчийн уриалгатай зэрэгцээд Үндсэн хуулинд байхгүй заалт, засаглалд халдлаа гэх зэргээр шүүмжлэл өрнүүлж байна. Парламентын засаглалтай манай улсын тухайд Ерөнхийлөгчийн уриалга шууд хэрэгжүүлэх, эсвээс УИХ хэлэлцэх шаардлагагүй. Гэхдээ Ерөнхийлөгч уриалга гаргах нь нээлттэй. Үнэмлэхүй олонхи эрх баригч хүчин МАН эдийн засгийн төлөвлөгөөгөө ул суурьтай гарган хэрэгжүүлээгүй, сөрөг хүчин АН, бизнес эрхлэгчийн шаардлага, саналыг үл ойшоож, ажлаа хийхгүй байгааг Ерөнхийлөгчийн уриалга тодотгож байна.
Хүн төрөлхтний олимпийн наадам 120 хоногийн өмнө цуцлагдаж байхад, УИХ-ын сонгуулийг болохоос нь 90 хоногийн хойшлуулах шийдвэр гаргаж болмоор л байгаа юм. Тэгэхгүй бол хоёр сарын дараа л гэхэд сонгуулийн кампанит ажлууд явагдаж эхэлнэ. Гурван мандаттай нэг тойрогт арван хүн дэвшлээ гэхэд тэр тоогоор айл бүрийн хаалганд ядаж ухуулагч очно гэсэн үг. Ер нь цагаан сараас илүү хөл хөдөлгөөнтэй, олон нийтийг хамарсан уулзалт, цуглаантай ажил билээ.
УИХ-ын сонгуулийн цаг хугацааны хуваарийн дагуу сонгууль өрсөлдөх улс төрийн намууд мөрийн хөтөлбөрөө хянуулахаар Үндэсний аудитын газарт хүргүүллээ. Намуудийн мөрийн хөтөлбөр ерөнхийдөө дундаж давхрага руу чиглэжээ. МАН дундаж давхрагыг дэмжих, АН монгол өрх-хөгжлийн бодлого, МАХН-ын хамтарсан эвсэнл иргэдийг үнэгүй оронсууцжуулахаар хөтөлбөртөө тус тус тусгасан байна.
Өнөөдөр ҮАБЗ нь прокурор, шүүх, цагдаа, тагнуулыг сүрдүүлээд, сүрдэгчид нь ажил хийсэн хэнийг ч хамаагүй сүрдүүлж, үүнээс үүдээд Монгол хүн сүрдэж, сүрдүүлэгчийн дэргэдэхүүд нь зусардацгааж байна. Одоо зогс! Хийсэн бүтээснийхээ төлөө, хэлсэн ярьсныхаа тулд, шүүмжлэн анхааруулсныхаа эрчинд би сүрдэхгүй!!!
Цар тахлын хүрээгээ тэлж, дэлхийн улс орны 90 хувийг хамарсан энэ цаг хугацаа манай улсын төрийн ээлжит сонгуулийн жилтэй давхцаж байгаа. Тиймээс ч олон нийтийн дунд сонгуулийн хойшлуулах магадлалтай гэсэн эргэлзээ үүссэн. Харин улс төрийн хүчнүүдийн тухайд сонгууулийн цаг хугацааны хуваарийн дагуу бэлтгэл ажлаа хийсээр байна.
Улс төрийн намуудын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, хөөсөрсөн, мөрөөдлийн жагсаалтаар дүүрсэн байдаг. Энэ удаад ч уг үзэгдэл давтагдах магадлалтай. улс төрийн хүчнүүд сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө боловсруулж аудитаар хянуулахаар ирэх амралтын өдрүүдэд ч завгүй ажиллах нь. Цаашлаад энэ парламентын хаврын отгон ирэх сард эхэлж, улс төр халуун цэг болох нь ээ.
Найм дахь удаагийн УИХ-ын сонгууль болоход гурван сарын хугацаа үлдээд байна. Тиймээс “Сонгууль-Анализ” булангаар аймаг бүрийн сонгуулийн өнгө, сонгогдсон түшээдийг он цагийн дарааллаар нь хүргэж байгаа билээ. Энэ удаа Өвөрхангай аймгийн тойргуудыг онцоллоо.
Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын айлчлал ийнхүү нэг сумаар хоёр биш бүр гурав, дөрвөн туулай оносон гэж үнэлж болохуйц үйл явдал боллоо. “Хятадууд монголчуудад найрсаг хандах боллоо”,“Тэвдэж явахад нь тэвнээр тусаллаа”, "дуслын хариуд булаг мэт бариу хүлээж болохуйц дипломат тоглолт”, дээр нь “дотоодын малчдыг дэмжсэн” гэх мэт.
“Страто” АМНАТ-ын ямар хөнгөлөлт эдэлж байсан бэ. Харин бусад компани АМНАТ-ыг яаж төлж байна вэ. “Страто”-гийн жинхэнэ хувь эзэмшигч хэн бэ. З.Энхболдын яриа ба “Страто”-гийн байр суурь юу вэ. С.Баярмаа гэж хэн бэ. “Страто”-гийн ТЭЗҮ ба өргөтгөл яаж бий болсон бэ гээд эрэн сурвалжлаад гаргавал их сонин зүйл ил болно гэсэн үг.
Үхэл, амьдралын зааг дээр зогсоочихоод “Аль нэгийг нь сонго” гээд тулгаад байдаг хорт хавдар гэдэг зүйл олон айлын бүтэн амьдрал, олон залуусын дэврүүн мөрөөдлийг хуу хамаад юу ч болоогүй мэт дахиад өөр бусдын тархинаас, зүрхнээс зүүгдээд л явна. Түүнээс яаж салах учраа олохгүй “Хэзээ ч үхэж магадгүй...” гээд уртаар санаа алдан суугаа цаг засварчин Гарьдаа буюу Б.Ган-Эрдэнэтэй ярилцлаа.
Монгол Улс 1992 оноос хойш долоон удаа УИХ-ын сонгууль зохион байгуулжээ. Найм дахь удаагийн сонгууль болоход гурван сар гаруй хугацаа үлдээд байна. Тиймээс “Сонгууль-Анализ” булангаар аймаг бүрийн сонгуулийн өнгө, сонгогдсон түшээдийг он цагийн дарааллаар нь хүргэж байна. Энэ удаа УИХ-ын сонгуулийн 12 дугаар тойрог болох Дундговь аймгийг онцолж байна. Дундговь аймагт хүн амын тоо цөөн учраас голдуу хоёр мандаттай сонгууль явагдаж иржээ. Он цагийн дарааллыг харахад аймгийн сонгогчид МАН, АН-ын зэрэгцүүлэн ялалт өгч байжээ. Дундговь аймагт УИХ-ын долоон удаагийн сонгуулийн өрсөлдөөний тухай тоймлон хүргэе.
Монгол Улс 1992 онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулиа тунхагласнаас хойш зарчмын хувьд томоохонд тооцогдох өөрчлөлтийг 27 жилийн дараа хийж, баталсан. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг МАН дангаараа гараа өргөн, баталгаажуулав. Ард түмнээс асуух, сөрөг хүчин, намуудтай зөвшилцөх замыг тэд сонгоогүй.
Найм дахь удаагийн УИХ-ын сонгууль болоход гурван сар гаруйн хугацаа үлдээд байна. Тиймээс “Сонгууль-Анализ” булангаар аймаг бүрийн сонгуулийн өнгө, сонгогдсон түшээдийг он цагийн дарааллаар нь хүргэж байна. Долоон удаагийн сонгууль болоход дорнодын сонгогчид АН-д нэг, МАН-д зургаан удаа итгэл үзүүлсэн. Мөн тус тойрогт төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн С.Зориг агсан нэр дэвшиж өрсөлдөж, гишүүнээр сонгогдож байв. Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж ч дорнодод өрсөлдөн, өвдөг шороодож байжээ.
Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам, Эх орончдын нэгдсэн нам, Ард түмнээ хайрлая нам, Монгол хүний төлөө нам, Миний монгол нам, Ард түмний олонхийн засаглал нам, Гэр хорооллын хөгжлийн нам.... гээд үйл ажиллагааны чиглэлийг нь мэдэхгүй ч нэрнээсээ уянгалсан улс төрийн хүчний гишүүд ээ, коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх төр, засгийн шийдвэрийг ягштал дагаарай. Эх оронч үзэл эрүүл байхаас эхэлнэ шүү.
Сар шинийн өдрүүдэд ч Засгийн газар, төрийн албан хаагчид өндөржүүлсэн бэлэн байдлын зэрэгт ажиллан, гаргасан тогтоол, шийдвэрийнхээ хэрэгжилтэд хяналт тавьж, цаг үеийн нөхцөл байдлын талаарх мэдээллийг ард иргэддээ шуурхай хүргэж, зохих арга хэмжээг ч авч хэрэгжүүлж, төртэй улс гэдгээ түмэн олондоо мэдрүүллээ.
Хөргөгчин дээрээ стикертэй, хувцасаа индүүдэж дуусаад хөрөхийг нь хүлээж хөндөлдүүлж орхисон индүүтэй, дутуу нээсэн хөшигний цаадах цонхны тавцан дээр Ж.Пүрэвийн “Манан будан” роман, Милан Кундера “Тэвчихийн аргагүй хөнгөн оршихуй” зэрэг ном өрөөстэй. Манайх бас танайх шиг л айл...
“Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс сүүлийн арваад жилд оффшорт гарсан их мөнгөний хэрэг хэмээх дуулиан өнгөрсөн 2019 оны аравдугаар сарын сүүлчээр дэгдсэн.
Оюутолгойн гэрээг магтахаасаа муулдаг хүн олон. Тэр гэрээг байгуулсан Ерөнхий сайд, Сангийн сайд хоёр л магтаж, хамгаалдаг. Харин бусад нь “…Муу гэрээ болсон” гэдэг юм. Үнэхээр ч монголчууд бид ордоо ашиглуулж, хувь эзэмшдэг атлаа тэрбум тэрбум ам.долларын өр төлөөд суудаг болсон.