Төрийн нэр нүүрийг, хөрөнгийг, ажил албыг шавар шавхайтай хутгадаг түшээдийн дэргэд тамирчдын алдаа дутагдал юу ч биш. Тэд хэнийг ч хохироогоогүй. Гэхдээ тэд ёсзүй, ухамсартай, хариуцлага үүрэх чадвартай учраас уучлал гуйж бөхийгөөд, ажлаа өглөө.
Халх голын дайнаас өмнө Зөвлөлтийн харгислалд баргуудтай хил залган нутагладаг буриадууд их өртсөн юм. “Японы тагнуул “ гэж олон хүн хэлмэгдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хятадын коммунист намаас зугтаж Монгол Улсад орж ирсэн баргууд ч “ японы тагнуул” гэгдэж, хороогдсон юм. Японы тагнуулын хэргээс өөр хэргээр ч олон буриадууд хэлмэгдсэн. Тэдний дийлэнх нь Оросоос Монгол руу нүүн ирж суурьшсан буриадууд байв.
Эргэж буцсан зөвшилцөл эцэг хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаас бус засаглалыг өөрчлөх асуудал анхнаасаа тусгагдаагүй. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай байх нь нийгмийн захиалга байтугай ард түмний хүсэмжлэл ч биш. Тэгээд ч Ард нийтийн санал асуулгаар ямар асуулт тавих нь УИХ-ын шийдвэрлэх асуудал.
Оросын хувьсгалаас зугтан, Хөлөнбуйрт ирж нутагласан буриадуудыг баргуудын өвөг гэдэг. Монголчуудын нийтлэг ижилсэл нь тэдний хэл. Аялга, үгийн зарим ялгаа бий ч нэгдмэл хэлтэй, нүүдлийн мал аж ахуй, ан гөрөө амьжиргааных нь суурь юм.
УИХ-аар Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар хэлэлцэж байна. Хоёрдугаар хэлэлцүүлэгтээ орчихсон. Ингэхээр удахгүй Үндсэн хууль өөрчлөгдөнө гэсэн үг.
Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах төсөл тусгай дэгээр явагддаг. Гишүүдийн 4/3 буюу 57 гишүүий ирцтэйгээр хуралдааныг явуулдаг. Тиймээс гишүүд хуралдааны дундуур ч гарч, орж санал хураалт явуулахад ирц бүрдүүлэх гээд түр хүлээлт үүсэх тохиолдол байнга давтагдаж байгаа юм.
Амьдрал их сонин. Орсон шигээ гардаг, өгсөн шигээ авдаг. Өнөөдөр У.Хүрэлсүхийн тэргүүлсэн Засгийн газар хоёр жилийн өмнө байгуулагдаж байсан шигээ амархан нурахаар хэврэг болсон байна. Мэдээж хэрэг үүнд шалтгаан бий.
Халх голын дайн эхэлсэн шалтгаан нь монгол малчид Манж Го-гийн хилийг зөрчиж түүнийг Манж Го-гийн цэрэг довтолсон гэгддэг. Тийм ч байж магад, учир нь хоёр “хил”тэй байсан юм чинь.
Би түүхч биш, этнографич биш. Монголын түүхтэй холбоотой ном 40-50 уншсан. Мэдээж японоос өөр хүн бичсэн номнууд эдгээрийн дотор бий. Эдгээрээс болон Танака багштай Халх голоор аялаад суралцсанаа монголын залуучуудтай хуваалцъя.
Чингэлтэйн Засаг дарга байсан, эрхэм гишүүн Д.Ганболд онгоцонд суугаад гадагшаа ниссэн байна.
Чуулганы хуралдаанд ирц бүрдүүлэх асуудал мөн л хүлээлт үүсгэсэн хэвээр байгаа. Учир нь зарим асуудалд ойлголцолд хүрээгүй гишүүд хуралдаанд оролцохгүй "гүрийж", УИХ-ын дарга нэр дурдан зарласаар байгаа юм. Өчигдрийн үдээс хойшхи хуралдаан гэхэд товлосон хугацаанаасаа хоёр цагийн дараа эхэлсэн. Тэр байтугай эрх баригчид гишүүдээ "амаа үдэх"-ийг бүлгийн хуралдаанаар үүрэгдсэн гэх яриа ч гарсан.
Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан төсөлд “сонгуулийн тогтолцоог холимог хэлбэрээр явуулах”-аас тусгасан байлаа. Харин МАН-ын бүлэг УИХ-ын гишүүдийн тоог эцэг хууль тусгаж, тогтолцоог ердийн хуулиар мөрдүүлэх байр суурьт хүрсэн байна. Учир нь сонгууль бүрээр Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудал тулгарна гэж “алсын хараатай” үзжээ. Хэдийгээр тоо биш тогтолцоогоо өөрчлөх нь чухал гэж ярьж байгаа ч энэ удаад эсрэгээрээ үйлчлэх бололтой.
Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг хэлэлцэх явц МАН-ын бүлгийн дотоод зөрчилдөөнөөс улбаалан ирц бүрдэхгүй гэх шалтгаанаар гацсаар байна. Маргааны бай нь УИХ-ын гишүүдийн тоо болжээ. 99 гишүүнтэй байх, 108 эсвэл 76 гишүүн хэвээрээ гэх маргаанаас болоод хуралдаа суухгүй байгаа юм байх.
Улс төрийн хүрээнд Үндсэн хуулийн төсөлтэй холбоотой зөвшилцөх асуудал ид яригдаж байна. Гэхдээ хуулийн утга, агуулга биш зөвхөн тоо тойрч зөрөлдөж эхэлсэн нь хачирхалтай
Юм юм руу ордог, дуугардаг таван гишүүн энэ парламентад бий. УИХ-ын гишүүн Ж.Батзандан, Х.Нямбаатар, Л.Оюун-Эрдэнэ, Л.Болд, Т.Аюурсайхан нарыг хэлж байгаа юм. Гоёор хэлэх юм бол “Шүгэл үлээгч”, “ Тэмцэгч тав”, тааруухнаар бол “Поп тав” гэж олон нийт тэднийг нэрлэдэг.
Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан хуулийн төсөлтэй холбогдуулан УИХ дахь МАН-ын бүлэг 15 удаа хуралдаж, өнгөрсөн долоо хоногийн баасан гаригт ойлголцолд хүрэв бололтой. Гэхдээ энэ нь “64-ийн бүдүүн бүлэг” Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах төсөлд бүхэлдээ санал нэгдсэн гэсэн үг биш. Эсрэг байр суурьтай гишүүд фракц, бүлэглэлээрээ хуваагдсан хэвээр байгаа.
МАН-ын бүлэг "УИХ 99 гишүүнтэй таван жилийн хугацаатай байх" саналыг дэмжиж, Үндсэн хуулийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүлж байна
Хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниудын цуцална гэж байгаа ч асуудалд хувийн өнцгөөр бизнест хандаж байна уу гэсэн хардлага нийгэмд байгаа. Хариуцлагагүй уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулсан компаниудын лицензийг хураагаад зогсохгүй, байгалийн нөхөн сэргээлтийг хийлгэх нь төрийн хууль. Харин хувийн үзлээр асуудалд хандаж, жирийн бизнес эрхлэгчдийг төрийн нэр, сүрээр далайн үйл ажиллагаанд нь халдаж болохгүй юм.
Тэрхүү тайланд Г.Алтан хатагтайн мөнгийг “зохицуулж” өгсөн Монголбанкны тухайд асуултын тэмдгийг, анхаарлын тэмдэгтэй хамт тавиад явуулсан бололтой.
Эрх баригчдын байр сууриа нэгтгэж чадахгүйгээс энэ асуудал Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах төслөөс хасагдах ч магадлалтай. Учир УИХ-ын сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулж, дараагийн сонгуулиа явуулах нь эрх баригчдын төдийгүй улс төрийн намуудын ч маргааныг таслах гарц байж мэдэх юм. Гэхдээ Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахдаа парламентын хяналтыг сайжруулж, гишүүдийн хариуцлагыг нэмэгдүүлэх үндсэн зорилгоо умартаж, ухарч болохгүй байлтай.