УИХ-ыг өөрөө тарах асуудлыг гишүүдийн олонхийн саналаар шийдвэрлэх ч үүрэг чиглэлийг гаднаас л авах нь тодорхой, МАН-ын бүлэг. Шаардлагад дурдагдсан асуудлуудад хариулт өгөх нь эрх баригчдын үүрэг. Ерөнхийлөгч, сөрөг хүчин, цаашлаад олон нийт ч УИХ-аас, Засгийн газраас, тодруулбал МАН-ын дарга, Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхээс шаардлагын хариуг хүлээж, шаардаж байна.
Өөртөө итгэдэггүй, ид шидэнд итгэгчид, ээжийгээ шүтдэггүй, бурхан шүтэгчид, өөрийгөө хайрладаггүй, өрөөлийг хайрлагачид, өөрийгөө боддоггүй, бусдыг бодогчид, өөрөөрөө бахархадаггүй, өөр бусадаар бахархагчид л хамгийн туушгүй, байр суурь нь тодорхойгүй, тулхгүй хандлага гаргадаг болой...
Гэрээнд тусгагдсан зүйлүүд өмчийн эзэн Монголын талд өнөө ч, ирээдүйд ч ашгаа өгөхгүй, харин хөрөнгө оруулагч талд илүүтэй үйлчилсэн байхаар боловсруулагдаж, гарын үсэг зурагдсаныг ажлын хэсэг дүгнэлтдээ дурджээ. Цаашлаад 30 жилийн дараагаас Монголын талд ашгаа өгч эхэлнэ гэдэгч бодит байдал дээрээ нэг тэрбум ам.долларын өр төлөх нөхцөл бүрдэж болзошгүй аж.
Үндсэн хуулийн Цэцэд орж ирсэн сүүлийн үеийн гишүүд, ялангуяа улс төрийн намд олон жил ажиллаж, улс төрийн албан тушаалууд хашиж байсан хүнээр Цэцийг удирдуулж байна. Цэцийн даргын нам өнөөдөр төрийг барьж, засгийг байгуулаад ажиллаж байгаа. Цэцийн шийдвэр ингэж гараад байдаг.
Эрх баригч хүчин өнгөрсөн хугацаанд ам нээлгүй явж , бодлогоо хэрэгжүүлсээр ирсэн. Гэхдээ улс төрийн хүчнүүдийн МАН-д чиглэсэн дайралтад хариу өгөх үүднээс Хэнтийн нөхөн сонгуульд бэлтгэл ажлаа хангасан хийгээд "У.Хүрэлсүхийн нэрийг дэвшүүлж, МАН ялалт байгуулан ирэх сонгуулиа угтах байсан" гэж “матрын нулимс унагалаа”.
Үндсэн хууль зөрчсөн гэх үндэслэлд 2019 онд УИХ-ын нөхөн сонгууль явагдах нь тодорхой байсан тул УИХ-ын 22 дугаар тогтоолоор улс төрийн нам УДШ-д бүртгүүлэх, эвлэлдэн нэгдэх цаг хугацаа хангалттай байсан, иргэдийн эрх зөрчигдөөгүй гэж тайлбарыг ч дайж болохоор. Цаашлаад УИХ-ын нөхөн сонгуулийг товлон зарлах нөхцөл бүрдээгүй байхад санхүүжилтийг урьдчилан улсын төсөвт тусгах нь мөн хуулийн зөрчилтэй тулгарах магадлалтай байсныг ч харгалзан үзэх хэрэгтэй. Ямартай ч парламентын бүрэн эрхийн хугацааны хагас жилд УИХ-ын 42 дугаар тойрог төрд төлөөлөлгүй “эзэнгүйдэж” улстөрчдийн “тоглоомын талбар” болсоор ирэх сонгуулийн жилтэй золгох нь ээ.
Д.Эрдэнэбилэгийн эзэмшиж байгаа газруудаас хачирхал, зэвүүцэл төрүүлж байгаа нь Хөрөнгийн биржийн баруун талд байх нийтийн эзэмшлийн зам, талбай. 2011 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдрөөс таван жилийн хугацаатайгаар, банкны үйл ажиллагаа явуулах зориулалтаар 0.07 га газрыг Улаанбаатар банкинд эзэмшүүлэхээр шийдсэн байх юм.
Энэ хугацаанд шүүхээр хэрэг үүсгэгдэн шалгагдаж байгаа иргэн Д.Гантулга хохирсон уу, төрд төлөөлөлгүй Хэнтийн 42 дугаар тойргийн сонгогчид хохирч байна уу гэдэг хэнд ч тодорхой. ҮХЦ-ийн шийдвэр хэрхэн гарснаас үл хамаарч эрх баригч хүчин маргаашийн бага хурлаа товлон хуралдуулж, нөхөн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшигчээ тодруулна. Харин тодорсон нэр дэвшигчийн тухайд ҮХЦ-ийн шийдвэрээс хамаарал бүхий байх биз. ҮХЦ Үндсэн хууль зөрчсөн гэх дүгнэлт гаргасан байхад МАН-ын дарга У.Хүрэлсүх нөхөн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшиж, баатарын дүрээр тодроод ч нэмэргүй. Учир нь УИХ-ын тогтоол цуцлагдах нь тодорхой байхад МАН-аас нэр дэвшигч өрсөлдөх айдасгүй гэсэн үг.
Бүх юм болж өнгөрсөн хойно, “Би хэлсэн шт, үгэнд ороогүй” хэмээн мэдэгдэхийн оронд хяналтын байгууллага хэрхэн ажиллаж, хариуцлага хүлээлгэж чаддагыг жишиг байдлаар харуулж, харин ч тэндий өмнөөс “даналзах” учиртай хүмүүс бол МЭРГЭЖЛИЙН ХЯНАЛТЫНХАН.
“М.Энхболдыг огцруулаад парламентад өөрчлөлт гарсангүй, эрс шинэчлэл хийх хэрэгтэй байна” гэж гишүүн Ж.Батзандангийн өнөөдөр чуулганы хуралдаанд попорч байна лээ. Магадгүй УИХ-ын даргыг огцруулах эрх хуулиараа бидэнд байгаа шүү гэдгийг Г.Занданшатар гишүүнд сануулах давхар санаа агуулсан ч байж болох. УИХ өөрөө тарах шийдвэрт хүрэхгүй ч УИХ-ын гишүүдэд спикерийг огцруулах эрх нь байгаа.
Ерөнхий сайдыг хавар зуны заагаар нөхөн сонгуулийн тойрогт “өвлийн өвгөн” адил төсвийн хөрөнгөөр бороо оруулж явахад хүнсний гол нэрийн бараанууд, шатахууны үнэтэй хамт тэнгэрт гарав. Эднээс мах магнаг болсныг олон нийт бодитойгоор мэдэрч авлаа.
УИХ-ын нөхөн сонгуультай зэрэгцэж хүсэлт гаргасан хүүхэд бүрт “Хүүхдийн мөнгө” олгох шийдэлд Засгийн газар хүссэн ч, эс хүссэн ч хүрч байна. Үүнд олон нийт талархаж, Засгийн газарт оноо ирээд байхгүй. Зүгээр л сонгуулийн шоу үргэлжилж байна.
Хэдийгээр өнөөдөр 2020 оны сонгуулийг ямар системээр явуулахыг УИХ батлаагүй, Сонгуулийн хуулийн ажлын хэсэг ажиллаж байгаа ч эрх баригчид тойргийн тойм зураглалыг гаргасан бололтой. Учир ирэх сонгуулийг ямар системээр явуулах нь эрх баригчдын мэдлийнх.
Ш.Раднаасэдийн улс төрийн дэмжлэгийг таван жилээр нь хассан нь МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Амарбаясгалангийн “шидсэн чулуу” байхыг үгүйсгэх аргагүй. Д.Амарбаясгалан 2020 оны сонгуулиар Говь-Алтай аймагт нэр дэвшихээр аль эртнээс бэлдэж эхэлсэн.
“УИХ-ын гишүүн нэгдсэн хуралдаан дээр үг хэлэхдээ индрээс хэлэх” гэжээ. Өнөөдрийн тухайд гишүүн бүр суудал дээрээсээ үгээ хэлж, асуултаа тавиад явах нөхцөл бүрдсэн байхад заавал индэр рүү мацах шаардлагагүй. Суудлаасаа үг хэлэхдээ биеийн өгөгдөл дээрээ анхаарч, хөмсгөө зангидаж, харцаа ширүүлж, хоолойгоо шахаж, нүдний шилнийхээ дээгүүр үе үе ширэв татдаг гишүүд, индэр дээр гараад зогсохоор бүүр ч сүр, хүчийг нэмэх биз.
Хүчингийн хэрэгт холбогдож, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн Д.Гантулга, Хэнтий төрд төлөөлөлгүй болсон сонгогчдын хэн нь хохирсон бэ, хэнийг нь эрх зөрчигдсөн бэ гэдгийг ҮХЦ бодолцох биз ээ
Бүрэн эрхийн хугацааны сүүлийн нэг жилдээ эрх баригчид төрийн өмчийн хувьчлал, ашигт малтмал, байгалийн нөөцийн удирдлага зэрэг асуудлаар шүүхээс ангид ямар шийдвэр гаргаж, шийдэлд хүрэхийг таашгүй. Ямартай ч иргэдэд хүртээлтгүй эдийн засгийн өсөлт, өргөн хэрэглээний бараа, тэр дундаа махны үнэ тэнгэрт хадсан энэ үед эрх баригчдыг төр, түмний төлөө шийдвэр гаргана гэж итгэж гэнэдэхгүй нь лавтай.
Оюутолгойн гэрээнүүд, түүний хэрэгжилтийг шалгасан ажлын хэсгийн дүгнэлт алдагдсан “хэрэг” УИХ-д гарлаа. Эрхэм гишүүд танилцаж эхлэх үед нь энэ дүгнэлттэй холбоотой тайлбар Оюутолгойгоос ирж олныг цочирдуулсан.
улс төрийн шийдвэр гэдгийг Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан тайлбарлаж байна лээ. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой улс төрийн шийдвэр хийгээд төрийн өмчийн хувьчлал, ашигт малтмал, байгалийн нөөцийн удирдлагын асуудлаар УИХ-аас өч төчнөөн төрийн бодлого баталсан байгаа. Засгийн газар шийдвэр гаргахдаа үндэслэл болгох УИХ-ын тогтоол Ерөнхий сайд байтугай салбарын сайдуудын ширээн дээр бэлэн байгаа. Цаашлаад хууль хэрэгжиж, эхлээд УИХ-ын тогтоол гарч, чиглэл өгөөгүй ч ҮАБЗ-өөр зөвлөмжөөр үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой гээд Засгийн газар асуудлыг шийдвэрлэхийг ч үгүйсгэхгүй.
Энэ удаа шинжилгээний хариу хэн нэгэн тогооч нь цусан суулгын нян тээгч гэж гарвал мэргэжлийн хяналтын байгууллагад эмгэнэл илэрхийлэхээс өөр аргагүй. Шинжилж байна гэх удаан хугацааны дараах хариу олон олон иргэний амь нас, эрүүл мэндтэй холбоотой гэдгийг мэргэжлийн байгууллагынхан андахгүй мэдэж буй биз.